365 1699 MEKKE SURRE DEFTERLERİNE GÖRE KÂBE GÖREVLİLERİ 1 Ramazan Hüseyin BİÇER * Özet Bu bildiri, Osmanlı idaresi altında Kâbe’de hac hizmetlerinin nasıl ve hangi görevlilerden oluştuğuna odaklanmıştır. Osmanlı Devleti, ‘‘Hâdimü’l-Haremeyn’’ sıfatıyla kutsal topraklara her yıl hac mevsiminden önce ‘surre’ adı verilen hediyeler göndererek burada yaşayan insanların ve yöneticilerin gönüllerini kazanmaya ve buraların refahını arttırmaya çalışmıştır. Osmanlılar, yalnızca Haremeyn denilen bu bölgede yaşayan insanların refahını düşünmemiş, hac için dünyanın dört bir tarafından Mekke’ye gelen hacıların da problem yaşamadan ibadetlerini yerine getirmeleri için ortam hazırlamaya gayret etmişlerdir. Bu maksatla çok sayıda ve farklı alanlarda vakıflar oluşturulmuş ve husûsî hizmet teşkilatları kurulmuştur. Bunlardan önemlileri, sakalar, ferrâşlar, delîller, ağalar, bevvâblar gibi hizmetlilerdir. Kabe’de hac sırasında hacılara hizmet eden bu görevlilerin yanında; gassâllar, nakilciler gibi yan hizmet grubundan sayılacak görevliler de hizmet etmişlerdir. Yukarıda ismi zikredilen hizmet teşkilatlarının içerisinde belli bir hiyerarşi ve iş bölümünün olduğu, bu çalışmaya esas olan 1699’da Mekke’ye gönderilen surrelerin kayıtlarının tutulduğu defterlerde görülebilmektedir. Farklı dil ve kültüre sahip olan hacıların Kabe’de sıkıntı yaşamaması için, özellikle sakalar arasında farklı milletlerden görevlilerin bulunması, Osmanlı dönemindeki hac hizmetlerinin inceliğini anlamamız bakımından önemlidir. Hac menâsikinin doğru bir şekilde yerine getirilmesi amacıyla delîl adı verilen hac rehberlerinin bulunduğu da surre defterlerindeki kayıtlarda belirtilmektedir. Bu bildiride sözü edilen görevliler, 1699 Mekke Surre Defterleri’nin sunduğu bilgiler ışığında ele alınmıştır. Anahtar Kelimeler: Mekke, Surre, Haremeyn, Osmanlı Devleti, Hac 1 Bu bildiri yazarın “1699 Mekke Surre Defteri Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi” başlıklı Yüksek Lisans tezinden üretilmiştir. * Arş. Grv., Afyon Kocatepe Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, rhbicer@aku.edu.tr