NASREDDİN HOCA EŞEĞE NEDEN TERS BİNDİ? KİM BİLİR… ** Emine ÇAKIR * Nasreddin Hoca’nın suçu suçsuzluğu… Nereden çıktı şimdi bu demeyin… Zira Nasrettin Hoca’nın ne suçu olabilir ki?.. En nihayetinde o, hepimizin çok sevdiği bir kadı hem de bilge bir hoca… Tabii diyebilirsiniz “Peygamber, evliyalar bile günahsız değilken neden onun da suçu olmasın, sonuçta o da bir insan ve hatasız, günahsız kul olmaz”. Elbette bu doğru. O hâlde zihinlerimizi biraz zorlasak, düşünsek taşınsak, ne suç işlemiştir ya da hangi suç yakışırdı hocamıza diye sorsak… Hocaya suç isnat etmek epey zorluyor zihinlerimizi değil mi? O zaman biz de Nasreddin Hoca’nın eşeğe ters bindiği fıkradan esinlenip sorumuzu tersten soralım: “Nasreddin Hoca hangi suçu işlememiştir?”. Soruyu tersten sorunca dilimizin bağı da çözülüyor… Hayatta da böyle değil midir, bazı düğümler tersten başlanınca daha kolay çözülmüyor mu? Hatta bazen gördüğümüz ve gerçek sandığımız birçok şey, aslında gördüğümüzün tam tersi çıkmıyor mu? Tersten bakmak ve düşünmek önemli vesselam… Pekâlâ, konu niçin Nasreddin Hoca’nın suçuna, suçsuzluğuna geldi? En baştan başlayalım o zaman… Bilirsiniz Nasreddin Hoca denilince hemen herkesin görsel hafızasında canlanan bir imge vardır: Eşeğe ters binen kavuklu, ton ton bir dede… Alışılmışın, kabul edilmişin bir başka ifadeyle yaşadığımız toplumun kültürel kodları içerisinde olması gerekenin tam aksini sergileyen hocanın bu aykırı hâli, görenin dudaklarında tebessüme dönüşür. Peki, görüp güldüğümüz bu durum, bize neyi düşündürüyor? Söz konusu hocamız olunca biliyoruz ki onun hem söyledikleri hem de yaptıkları ne sebepsizdir ne de hikmetsiz... Muhakkak ki bizleri hem güldürecek hem de düşündürecek… Tersten düşünmek demişken Nasreddin Hoca’nın eşeğe ters binmesiyle ilgili sözlü ve yazılı kültür ortamında benzer metinleri olan fıkraya bakalım mesela. Yazılı kaynaklarda 1 “Camiden çıkan cemaate hitaben, eşeğe ters binmeseydim size ** Bu çalışma, 2018 yılında Eskişehir Sivrihisar Belediyesi tarafından düzenlenen “Nasreddin Hoca Eşeğe Neden Ters Biner?” temalı deneme/makale yarışmasında üçüncülük ödülü almıştır. * Dr. Öğr. Üyesi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Türk Halk Bilimi Bölümü, Toplumsal Uygulamalar Ana Bilim Dalı, eminecakir.thb@gmail.com, Ankara/ Türkiye. 1 Nasreddin Hoca’nın eşeğe ters binmesiyle ilgili yazılı kaynaklarda fıkranın şu şekilde varyantlaştığı görülmektedir: Nasraddîn Hoca ders etmiş. Danışmanları önüne düşüp evine giderken danışmanları ardınca yörümiş de kendü de eğere ters binmiş. Bunlar: “ Hay Efendi! N’eyledün?” demişler. Hoca ayıtmış: “Eğer siz önümce yörürseniz sizün yüzünüz benüm enseme gelür. Bana bu yegdür ki avurt urarak gidevüz” demiş. (Boratav, 2006: 127). Anlatının bir başka varyantı ise şöyledir: “Hoca bir gün eşeğe eşeğe ters binerek giderken, karşısına çıkanlar merakla sorarlar: “Hocaefendi, niçin eşeğe ters biniyorsun?” Hoca gülümseyerek cevap verir: “Eşekle aynı yöne gittiğimi görmemek için” der” (Sakaoğlu-Alptekin, 2009: 204). “Hoca bir gün merkebin tersine binmiş, monlaları dahi arkasında derse giderken, monlaları, “ Ey Hoca nicün tersine binersün? deyince, Hocaları, “Eğer