ISSN: 1309 4173 (Online) 1309 - 4688 (Print) Volume 12 Issue 5, October 2020 DOI Number: 10.9737/hist.2020.928 Araştırma Makalesi Makalenin Geliş Tarihi: 31.07.2020 Kabul Tarihi: 27.08.2020 Atıf Künyesi: Mehmet Kutlu, “Orta Asya’da Tütekli (Kırlangıç) Örtünün Kökeni ve Tarihî Gelişim Aşamaları Üzerine bir Değerlendirme”, History Studies, 12/5, Ekim 2020, s. 2455-2486. History Studies Volume 12 Issue 5 October 2020 Orta Asya’da Tütekli (Kırlangıç) Örtünün Kökeni ve Tarihî Gelişim Aşamaları Üzerine bir Değerlendirme An Assessment on the Origin of the Lantern Roof and Its Historical Development Stages in Central Asia Dr. Mehmet Kutlu ORCID No: 0000-0002-3075-3965 Pamukkale Üniversitesi Öz Ahşap tütekli örtü başta Orta Asya, Sibirya, Kafkasya ve Anadolu coğrafyaları olmak üzere oldukça geniş alanlara yayılmış bir mimari unsurdur. Geleneksel konut mimarisinin yanı sıra anıtsal ve dini mimaride de yaygın kullanımı bulunmaktadır. Şimdiye kadar yapılan çalışmalarda Kuzey Asya kökenli bir uygulama olduğu ve diğer bölgelere Orta Asya üzerinden dağıldığı ifade edilmiştir. Ancak bu görüşün arkeolojik verilerin ışığında ve tarihi süreç içinde kronolojik gelişimi ortaya konulmamıştır. Bu çalışma arkeolojik veriler ışığında kronolojik olarak ahşap tütekli örtüyü ele alarak söz konusu alana katkı sunmayı amaçlamaktadır. Arkeolojik kazılardan elde edilen bilgilere göre bilinen en erken tarihli ahşap tütekli örtü uygulaması, Kuzey Kazakistan’da tespit edilmiştir. Kalkolitik döneme tarihlenen Botay yerleşiminde M.Ö. 3700-3500 yıllarına tarihlenen konutların ahşap tütekli örtüye sahip olduğu kanıtlanmıştır. Botay’da M.Ö. 1500 yıllarına kadar aralıksız devam eden yerleşime ait yüzlerce konutta bu örtü uygulanmaya devam edilmiştir. Arkeolojik veriler ışığında Tunç Çağı’ndan itibaren bu örtü uygulamasının Botay’dan batıya Urallar ve Karadeniz’in kuzeyi ile Kafkasya’ya, diğer yönden Altaylar ve Sibirya’nın derinliklerine, güneye doğru ise Orta ve Güney Kazakistan’a, daha sonra oradan, Doğu Türkistan’a, Özbekistan ve Tacikistan’a doğru yayıldığı anlaşılmıştır. Ahşap tütekli örtü, Kazakistan ve Sibirya bölgelerinde yerel mimarinin geleneksel bir unsuru haline gelerek günümüze kadar kültürel sürekliliğin bir göstergesi olarak uygulanmaktadır. Anahtar Kelimeler: Orta Asya, Kazakistan, Sibirya, geleneksel mimari, ahşap tütekli örtü. Abstract The wooden “lantern roof” is an architectural element spread over a wide area, particularly in the Central Asia, Siberia, Caucasus and Anatolia. It has widespread use in monumental and religious as well as vernacular architecture. In the studies carried out so far, it is stated that “lantern roof” is an application originating from the North Asia and distributed to the other regions through Central Asia. However, chronological development of the lantern roof,