57 BİR İMPARATORLUK MİRASI OLARAK DOĞU ANADOLU'DA SOVYETLER BİRLİĞİNİN İKİ SAVAŞ ARASI DÖNEMDE TİCARİ FAALİYETLERİ Dr. Erdal BİLGİÇ 1 ÖZET Sovyetler Birliği iki savaş arası dönemde bir imparatorluk mirası olarak Türkiye ile dış ticaretini coğrafi anlamda Batı ve Doğu Anadolu etkinlik bölgelerine ayırarak kurgulamıştır. Türkiye'nin batısında Arcos, Russotürk, Petrol Sendikası gibi kurumlar etkin iken Doğu Anadolu'da Sovyet mallarının ihracat ve ithalatı Kafkaslar Üzerinden Ticaret Yapan Kuruma bırakılmıştır. 1921 yılında İstanbul'da diplomatik ve ticaret faaliyetleri yürütmek adına açılan KÜTYK'un ofisi 1923 yılında faaliyetleri sadece tica- ret olarak sınırlandırılarak Arcos altına örgütlenmiştir. Kurumun ilk görevi Rus İmpa- ratorluğundan miras kalan Doğu Anadolu'daki ticaret ağlarını koruyarak genişletmek, tüccarlarla olan bağları kuvvetlendirmek ve Sovyet dış ticaret hacmini bölgede arttır- maktır. Sovyetlerin dış ticaret stratejilerini belirlerken motive kaynakları coğrafik olarak yakınlık, sınır şehirlerinin birbirine olan ekonomik bağımlılığıdır. Ayrıca 1920'lerin ortasına kadar İstanbul'da ofisi bulunan kurum İstanbul limanını Kafkas mallarının dünyaya açılan limanı olarak kullanmıştır. İki savaş arası dönemde dış tica- ret verilerinde Türkiye'nin batısı Sovyetlere karşı cari açık verirken, doğusu ise Sov- yetlere olan ihracatıyla bu açığı kapatmada önemli rol üstlenmiştir. Ayrıca bir dönem Türkiye'nin Sovyetlere ihracatını arttıran lisanssız mal ithalatının ilk uygulandığı böl- gede kurum önemli işler yapmıştır. Merkezi Tiflis'te bulunan kurum 1926 Doğu Ana- dolu'da kendine karşı örgütlenen yerel tüccarlara karşı yeniden yapılandırılmıştır. 1927 ticaret anlaşması ile Doğu Anadolu'da Ticaret Temsilciliği adı altında ofisler açan kurum bölgede yapılan dış ticareti Sovyet topraklarına kaydırmıştır. Böylelikle yerel tüccarlar savunmasız kalmış, pazarlık payları azalmış ve Türkiye'nin ihracat mallarının fiyatları düşmüştür. Bölgeden özellikle canlı hayvan alan kurum 1932 Türk-Sovyet ticaret anlaşmasının ana maddesi olan netto-balans dış ticaretinin Türkiye adına den- gesini sağlamasında önemli alımlar yapmıştır. Kurum Sovyet dış ticaretinin kendi için- de yeniden dizayn edilmesi ile 1936 yılında kapanmıştır. Bundan sonra ise Sovyetlerin özellikle Doğu Anadolu ile olan dış ticareti önemli ölçüde azalmıştır. Anahtar Kelimeler: Sovyetler Birliği, Türkiye, Doğu Anadolu, Dış Ticaret 1 İktisat Tarihi Doktoru, erdalbilgic@yahoo.com