129 Katarzyna Kość-Ryżko 1 Kobiety uchodźczynie jako ofary przemocy seksualnej i kulturowej. Zarys zjawiska i formy przeciwdziałania 1. Wprowadzenie Uchodźstwo i samotne wychowywanie dzieci na obczyźnie to dla wielu kobiet rodzaj stygmatu i przyczyna wykluczenia społecznego. Narażone są one na liczne trudności adaptacyjne, silny stres i wiele problemów w codziennym życiu, do których nierzadko dołącza ostracyzm we własnej grupie kulturowej. Jak podają źródła udo- stępniane przez międzynarodowe organizacje humanitarne i instytucje pozarządowe zajmujące się problematyką dyskryminacji kobiet uchodźczyń i ich przymusową mi- gracją, coraz częstszą przyczyną ucieczek z dotychczasowego miejsca zamieszkania są zjawiska określane skrótem SGBV (Sexual and Gender Based Violence) 2 , oznacza- jące przemoc seksualną i ze względu na płeć [1: 23-25; 2]. Okazuje się bowiem, że ta ostatnia, rozumiana jako kategoria przynależności do określonej grupy społecznej, może stać się wystarczającą przesłanką do troski o własne zdrowie lub życie. Przykła- dy orzecznictwa sądowego omawiane przez międzynarodowe organizacje humanitar- ne, między innymi przez Helsińską Fundację Praw Człowieka 3 , pełne są drastycznych opisów przestępstw wobec kobiet, którym własne państwo, w myśl lokalnego ustawo- dawstwa, nie gwarantuje ochrony. Konwencja Genewska z 1951 roku, będąca podsta- wowym aktem legislacyjnym określającym kryteria przyznawania statusu uchodźcy i ochrony międzynarodowej, nie uwzględnia „prześladowania ze względu na płeć”, jako uprawniającego do ubiegania się o status [3]. W postępowaniach dotyczących kobiet coraz częściej jednak argumentuje się na ich rzecz powołując się na użyte w niej sformułowanie, mówiące o przynależności do „określonej grupy społecznej” 4 . Zdaniem prawników zatrudnionych w organizacjach działających na rzecz uchodź- ców, w praktyce orzeczniczej sprawy genderowe wielu osobom wydają się dziwne lub nawet wyolbrzymione. Na ogół jednak dotyczą poważnych przestępstw, takich jak handel ludźmi, porwania, przemoc domowa, wykorzystania seksualne. Zdarzają się również tak zwane „precedensy genderowe”, mające swoje źródło w praktykach kulturowych (takich jak: okaleczenia zwyczajowe i rytualne, zmuszanie nieletnich do małżeństwa, wymuszenia posagu i inne), które uznawane są za formę prześladowania. 1 katarzyna.kosc.ryzko@etnolog.pl, Ośrodek Etnologii i Antropologii Współczesności, Instytut Archeologii i Etnologii, Polska Akademia Nauk, Warszawa, www. http://www.iaepan.edu.pl/. 2 Wiele aktualnych informacji na ten temat można również uzyskać na stronach internetowych organizacji pomagających kobietom uchodźczyniom i ofarom nadużyć seksualnych, tj. The Sexual Violence Research Initiative (SVRI; SGBV). 3 Wybrane przykłady orzecznictwa procedowanego przez Helsińską Fundację Praw Człowieka omawiane są w ramach Programu Spraw Precedensowych na stronie internetowej organizacji Helsinki Foundation for Human Rights [4]. 4 Artykuł określający warunki przyznawania statusu uchodźcy powiada, że przysługuje on osobie, która „(…) na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu swojej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem, i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony tego państwa (…)” [3, art. 1, par. 2].