Dagmara Woźniakowska-Fajst Instytut Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk i Uniwersytet Warszawski ORCID 0000-0002-3212-8901 Obwinianie ofiary – poznać zjawisko, zrozumieć mechanizm Wiktymologia jako nauka zajmująca się pokrzywdzonymi przestępstwem narodziła się w latach 40. XX w. Koncentracja zainteresowań naukowych na ofierze oznaczała jednak na początku nie tyle pochylenie się nad jej sytuacją i potrzebami, co przede wszystkim odejście od schematu „pasywna ofiara – aktywny sprawca” i dostrzeżenie, że pokrzywdzony w różny spo- sób może przyczyniać się do zaistnienia przestępstwa 1 : czy to zachowując się nieostrożnie, niefrasobliwie, czy też wręcz prowokując lub zachęcając sprawcę do ataku. Skoncentrowanie się na przyczynieniu się osoby pokrzywdzonej do zaist- nienia przestępstwa bardzo szybko wymknęło się spod kontroli i poszło w stronę obwiniania ofiary. Autorem koncepcji blaming the victim jest ame- rykański socjolog William Ryan, który zresztą użył tego terminu, opisując nie sytuację ofiar przestępstw, a dzieci ubogich, wykluczonych społecznie, na które przerzuca się odpowiedzialność za niepowodzenia szkolne (wyni- kające m.in. z ich ubóstwa i niemożności zakupu przyborów i materiałów szkolnych) 2 . W wiktymologii określenia blaming the victim zaczęły używać amerykańskie feministki w latach 70. XX wieku, opisując nim przede wszyst- kim strategię sprawców polegającą na próbie uniknięcia odpowiedzialno- ści za przestępstwo przez przerzucenie jej na ofiarę. Obwinianie ofiary jest strategią przyjmowaną także przez profesjonalnych obrońców. Szczególnie w czasie rozpraw dotyczących przestępstwa zgwałcenia adwokaci pokrzyw- dzonych starają się dowieść, że pokrzywdzona „luźno się prowadziła”, nie była dziewicą, miała kilku partnerów seksualnych, a swoim zachowaniem 1 E. Bieńkowska, Wiktymologia, Wolters Kluwer, Warszawa 2018, s. 51. 2 E. Bieńkowska, Zgwałcenie – wiktymologia i antywiktymologia (z problematyki wspierania ofiar), w: L. Mazowiecka (red.), Zgwałcenie. Definicja, reakcja, wsparcie dla ofiar, Wolters Kluwer, Warszawa 2016, s. 118–119.