Hüsn-ü Zan ve Su-i Zan Kavramlarını Sosyal Biliş Kuramı Bağlamında Analiz Etmek Akif Akto  Giriş Zan, irade ortaya konarak tercih edilen ve tercih edilenin tam zıddı bir doğruluğu da barındıran kanattır. 1 Zannın irade göstererek tercih edilmiş olması, onu vehim ve şüpheden farklı bir şey olduğunu ortaya koymaktadır. Her ne kadar irade gösterip bir tercih ortaya ko- nulsa da aksinin mümkün olma ihtimali onun kesin bir hüküm taşı- madığını ve ilim açısından yakinlik ifade etmediğinin bir göstergesi- dir. 2 Çünkü Bakillani’nin de ifade ettiği gibi zan emareler üzerine bir kurgu yapmaktadır. 3 Hatta bu emare Kindî’ye göre hüküm verilen şeyin zahirine bakılarak verilmiş de olabilir. Çünkü ona göre zannın doğası zaten zahire bakarak bir tercihe ulaşmaktır. 4 Zannın ilim açı- sından kesinlik taşımaması onun ilimle bir ilişkisinin olmadığı anla- mını taşımaz. İbn Sînâ, zan ile ilmin mana farkını gösteren şeyin ula- şılan kanaatin doğruluğunun yakinlik verip vermediği olarak ifade eder. Bu koşullarda ilim ile zan arasında böyle bir kıyaslamanın yapı- labilmesi için ulaşılan kanaatlerin bilgi ve tasdik içermesi gerekmek- tedir. Tasdikî bilgi, bireyler hakkındaki kanaatlerin kabul edilmiş ol- ması demektir. Fakat tüm ulaşılan bilgilerin yakinlik içermediği de göz ardı edilmemelidir. Çünkü zanna dayanan bilginin aksi olması mümkün iken, yakin bilginin aksi mümkün değildir. O vakit tüm zan- larda bir çeşit bilgi eksikliği vardır denebilir. 5 Zanda bilgi eksikliği olsa da sonuçta bir şeylerin doğasına ve taşıdığı verilere olduğu gibi inan- mayı gerektirir. Aslında bu da bir çeşit veridir ve bilgidir. Burada  Doç. Dr., Mardin Artuklu Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümü, akifdakto@gmail.com, orcid.org/0000-0002-5838-6335 1 et-Tehânev, Kitabı Keşşaf İstilahatül Fünun, Beyrut, 1984, II, 939; eş-Şisrî, el-K’at ve’z- Zan ‘nde’l-Usûliyyîn, Riyad, 1418/1997: I, 94-96. 2 Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Mustafa Çağrıcı, İstanbul: İSAM Yayınları, 1994, “Zan” maddesi. 3 eş-Şisrî, el-K’at ve’z-Zan, I, 66-70, 86. 4 Kindî, Felsefî Risâleler, çev., Mahmut Kaya, İstanbul: Klasik Yayınları, 2014, I, 171. 5 Çağrıcı, “Zan” maddesi.