PRZEGLĄD HISTORYCZNY, TOM CXI, 2020, ZESZ. 3, ISSN 0033–2186 R O Z P R A W Y WIESŁAW WIĘCKOWSKI JANUSZ Z. WOŁOSZYN Uniwersytet Warszawski Uniwersytet Warszawski Wydział Archeologii Wydział Archeologii ORCID: 0000-0003-1135-7112 ORCID 0000-0002-2320-233X Przemoc w przedhiszpańskim Peru Słowa kluczowe: przemoc zrytualizowana, bioarcheologia, ikonografia, Andy, Moche, Wari Keywords: ritual violence, bioarchaeology, iconography, Andes, Moche, Wari Lapidarna definicja określa przemoc jako „przewagę wykorzystywaną w celu narzu- cenia komuś swojej woli, wymuszenia czegoś na kimś” 1 . Chociaż słowo „przemoc” jest często używane wymiennie z takimi słowami i wyrażeniami jak „prześladowa- nie”, „ciemiężenie”, „agresja”, „wywieranie nacisku” czy „użycie siły” 2 , to jednak nie są to określenia w pełni synonimiczne i z pewnością nie oddają wszystkich aspektów omawianego zjawiska. W zależności od charakteru wykorzystywanej „przewagi” mówi się o występowaniu przemocy fizycznej, psychicznej, emocjonalnej, ekono- micznej czy seksualnej, podkreślając jednocześnie, że różne formy przemocy mogą często występować równolegle. Analizą zjawiska przemocy zainteresowane są takie nauki jak prawo i kryminologia, socjologia i nauki polityczne, medycyna i psycho- logia (coraz częściej badające także fenomen autoagresji i autoprzemocy), filozofia, antropologia i inne nauki społeczne. Wydaje się naturalne, że w świetle zasygnalizo- wanej wielowymiarowości zjawiska, problem przemocy postrzegany może być róż- nie przez przedstawicieli poszczególnych dyscyplin poddających go analizie. PRZEMOC W PRZESZŁOŚCI Dzieje przemocy — definiowanej jako fenomen bio-kulturowy — są ściśle powią- zane z historią ludzkości, tak więc studia poświęcone temu problemowi zajmują także historyków i archeologów. W wielu przypadkach do badań (przynajmniej nie- których aspektów tego zjawiska) mogą oni wykorzystywać źródła pisane, natomiast 1 Za: https://sjp.pwn.pl/slowniki/przemoc.html (dostęp: 10 V 2020). 2 MARTIN, HARROD 2015.