1 Tarihi Eserlerde Demir Malzeme Kullanım ve Uygulama Teknikleri Doç. Dr. Sedat Kurugöl, Araş. Gör. Sezgi Giray Küçük Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Cumhuriyet Mh. Silahşör Cd. No: 89 Bomonti - Şişli / İstanbul Tel: (0212) 246 00 11 sedat.kurugol@msgsu.edu.tr Özet Tarihi eserlerde demir metalinin kullanımı genel hatlarıyla strüktür elemanı, kaplama malzemesi, doğrama elemanı, dekoratif (süsleme) ve yardımcı malzeme olmak üzere çeşitli gruplar altında kategorize edilebilir. Bu incelemede, tarihi süreç içerisinde demir malzemenin geleneksel mimarideki genel uygulama yer ve biçimleri ele alınarak, üretim teknikleri ve şekil verme yöntemleri açıklanmakta, aynı zamanda demir malzemede zaman içerisinde ortaya çıkan çeşitli problemler ortaya konulmaktadır. Anahtar sözcükler: Demir, Strüktürel kullanım, Demir süslemeciliği, Biçimlendirme teknikleri, Korozyon, Koruma. Giriş Anadolu’da büyük bir uygarlık kuran Hititler, Milattan 2000 yıl kadar önce demir cevherlerinden demir elde etmeyi ve bunlardan çeşitli savaş aletleri yapmayı başarmışlar, aynı zamanda harçsız demir kenetlerle bağlanmış gayet düzenli kesme taş duvarlar inşa etmişlerdir. Kapıları ise ahşaptan yaparak, tahtalarını birbirlerine yer yer demir ve yaygın olarak da bronz çivilerle tutturmuşlardır (Darga, 1985). Romalılar, metal ve ahşap malzemeden yapılmış çatı makası kullanmış olmakla birlikte bunu gösterecek yaşayan bir örnek günümüzde mevcut değildir fakat Honorius zamanına tarihlenen duvarlardan, St. Paul Bazilikasından bu konuda bir fikir edinmek mümkündür. Modern demir işlemeciliğinin profillerinden olan “T” demirlerine Roma’daki Caracalla hamamlarının soğuk bölümü olan “frigidarium”da rastlanmış ve bunun demir bir çatıya ait olduğu ileri sürülmüştür (Ünsal, 1973). Grekler de duvar örgülerde taşları birbirine bağlamak için harçsız şekilde demir kenetlerden yararlanmışlar, sütun parçalarının ve başlıklarının birbirine bağlanmasında kenet ve demir miller kullanmışlardır. Benzer teknik daha önceleri Romalılarda da uygulanmıştır. Pers ve Sasaniler döneminde düzenli derzli kesme taş duvarların örgülerinde bağlantı malzemesi olarak demir kenetlerin kullanıldığı görülmektedir. Demir, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde de mimaride yer almıştır. Erken Osmanlı mimarisine demirin kenet ve saplama (zıvana) şeklindeki kullanımı kısıtlı olmakla beraber, özellikle 16. yüzyıl sonrasında demir, strüktür kuruluşunda oldukça faydalanılan önemli bir malzeme konumuna yükselmiş ve kârgir içerisinde bir anlamda 521 5. Tarihi Eserlerin Güçlendirilmesi ve Geleceğe Güvenle Devredilmesi Sempozyumu