dariUsz rolnik Pamiętnikarze czasów panowania Stanisława Augusta o nauczaniu zakonnym w Rzeczypospolitej (1764–1795) Nauczanie zakonne w literaturze przedmiotu odnośnie do XVIII w. przed- stawiane jest raczej negatywnie. Krytyczne oceny dotyczą przede wszystkim na- uczania w szkołach prowadzonych przez jezuitów, łagodniej traktuje się pijarów, uznano niejako ich wkład w reformę szkolnictwa polskiego w drugiej połowie XVIII w., i bazylianów, których sieć szkół kresów wschodnich Rzeczypospolitej nie była tak tak zauważalna w omawianym okresie. Owe niepozytywne oceny ogólnie dotyczą tak programu nauczania, jak i metod 1 . Najsurowiej – niekoniecz- nie jednak zawsze źle – w obu tych aspektach, wydaje się, oceniano jezuitów. Badacze dziejów oświaty i edukacji, najkrócej i najprościej rzecz ujmując, w naj- skrajniejszych ocenach zarzucają im, że program nauczania ograniczyli właściwie do nauki łaciny metodą pamięciową przy zachowaniu bardzo surowej dyscypliny, w której utrzymaniu pomagały szeroko stosowane kary cielesne 2 . W gruncie rze- czy te zarzuty, choć w zdecydowanie łagodniejszej formie przypisywano innym 1 Por. m.in. H. Kołłątaj, Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta III (1750–1764), oprac. J. Hulewicz, Wrocław 1953; Józef Łukaszewicz, Historia szkół w Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim od najdawniejszych czasów aż do roku 1794, t. 1–4, Poznań 1849–1851; S. Bednarski, Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce, Kraków 1933; J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, t. 1, Warszawa 1994; S. Wołoszyn, Dzieje wychowania i myśli peda- gogicznej w zarysie, Warszawa 1964; Ł. Kurdybacha, M. Mitera-Dobrowolska, Komisja Edukacji Narodowej, Warszawa 1973; B. Bieńkowska, T. Bieńkowski, Kierunki recepcji nowożytnej myśli na- ukowej w szkołach polskich (1600–1773), cz. 2, Warszawa 1976; T. Bieńkowski, Szkoły w kulturze staropolskiej, Rozprawy z Dziejów Oświaty, t. 25, Wrocław 1983; R. Wroczyński, Dzieje oświaty polskiej do roku 1795, Warszawa 1987; D. Żołądź, Ideały edukacyjne doby staropolskiej. Stanowe modele i potrzeby edukacyjne szesnastego i siedemnastego wieku, Warszawa–Poznań 1990. Por. też D. Rolnik, Portret szlachty czasów stanisławowskich, epoki kryzysu, odrodzenia i upadku Rzeczy- pospolitej w pamiętnikach polskich, Katowice 2009, s. 139–189; K. Puchowski, Jezuickie kole- gia szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Studium z dziejów edukacji elit, Gdańsk 2007, s. 7–35, 524–565 tu szersza literatura przedmiotu. 2 Por. H. Kołłątaj, Stan, s. 24–25; J.S. Bystroń, Dzieje, s. 387–388. Mniej krytycznie, R. Wro- czyński, Dzieje, s. 109–112; B. Bieńkowska, T. Bieńkowski, Kierunki, s. 45–46, 82–83.