MERKEZ-ÇEVRE ETKİLEŞİMİ BAĞLAMINDA TÜRKİYE’DE DARBE OLGUSU Fahri YETİM  ÖZET Türk siyasetini anlamanın en önemli anahtar kavramlarından bi- risi de merkez-çevre eksenidir. Kökenleri İbn Haldun’a kadar uzanan bu kavramın modern zamanlar Türk siyaseti üzerindeki etkileri Şerif Mardin tarafından ele alınmıştır. Her iki aydının bu konudaki yakla- şımlarından hareketle Türk siyasetini demokrasi sınavı açısından in- celemek, ilginç bulguların ortaya çıkmasına yol açacaktır. Özellikle Cumhuriyet dönemindeki siyasete müdahale ve askeri darbelerde bu faktörün merkezi bir konuma sahip olduğu görülür. Denilebilir ki Türk demokrasisi bir yönüyle, siyasetin kitleselleşmesiyle modern dö- nemlerde ortaya çıkan yeni toplumsal dinamikler karşısında bu dina- miklerin savuşturulması yönündeki siyasete müdahale ve darbe giri- şimlerinden ibarettir. Tek Parti dönemi sonrasında özellikle Demok- rat Parti döneminde bu alandaki kapsamlı gelişmelerin yaşandığı sü- reçte, merkez-çevre diyalektiği adeta refleksif bir biçimde harekete geçmiş ve bu durum siyasetin doğal gelişimini etkilemiştir. Bu alanda öncü örnek konumundaki 27 Mayıs darbesi ve sonrasındaki 12 Eylül ve 28 Şubat darbelerine tarihsel sosyolojik perspektiften bakıldığında asıl dinamiğin merkez-çevre gerilimi ve bunun birtakım artçı uzantı- ları olduğu görülür. Dolayısıyla modern Türk siyaseti ve Türk demok- rasisinin kronik bir sorunu haline gelmiş olan darbe olgusunun kap- samlı çözümlemesi için, bu olgunun en önemli dinamiklerinden biri olan merkez-çevre ekseninde ele alınması ve incelenmesi bir zorunlu- luktur. Aksi takdirde Türk demokrasisinin “tarihsel kaderi” görünü-  Doç. Dr., Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi, fyetim@ogu.edu.tr