258 Copyright 2008 Psychologia Społeczna ISSN 1896-1800 Psychologia Społeczna 2008 tom 3 3 (8) 258–270 Wnioskowanie o bliskości względem „ja” na podstawie myślenia o innym człowieku w kategoriach sprawnościowych i moralnych Jarosław Piotrowski 1 ● Magdalena Żemojtel-Piotrowska 2 1 Wydział Psychologii, Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej 2 Instytut Psychologii, Uniwersytet Gdański W niniejszym artykule podjęto próbę wykazania stosowania przez ludzi heurystyk „obcego” i „swojego człowieka”. Dotyczą one szacowania stopnia bliskości w stosunku do innej osoby wskutek myślenia o niej w kategoriach o określonej treści. Założono, że w warunku wymuszenia stosowania kategorii sprawno- ściowych szacowany stopień bliskości będzie wyższy niż w warunku wymuszenia stosowania kategorii moralnych. Zgodnie z założeniami modeli dwoistego procesu (dual-process) przetwarzania informacji dziać się tak powinno głównie lub wyłącznie w warunkach obciążenia poznawczego lub braku motywacji do systematycznej analizy danych. W pierwszym eksperymencie osoby badane (N = 38) oceniały cechy moralne lub sprawnościowe spostrzeganej osoby w warunkach dostępnych lub zajętych zasobów poznaw- czych, a następnie szacowały odległość między „ja” a spostrzeganą osobą. W warunku obciążenia poznaw- czego badani oceniający cechy sprawnościowe spostrzeganej osoby szacowali dystans między nią a „ja” jako mniejszy niż badani oceniający jej cechy moralne. W warunku dostępnych zasobów poznawczych nie było różnicy między osobami oceniającymi cechy sprawnościowe i moralne. W drugim eksperymencie uwzględniono ponadto dwa różne sposoby aktywizacji kategorii, relewantne lub irrelewantne wobec posta- wionego badanym (N = 98) zadania. Relewantna aktywizacja kategorii była wywoływana przez proszenie badanych o wyliczenie cech spostrzeganej (opisanej wcześniej) osoby, które chcieliby poznać. W warunku aktywizacji irrelewantnej badani byli proszeni o wyliczenie cech nieznanej osoby, które chcieliby poznać. W odniesieniu do treści moralnych/sprawnościowych i obciążenia poznawczego zreplikowano rezultaty pierwszego badania. Relewantność aktywizacji kategorii nie wpływała na szacowanie dystansu między „ja” a spostrzeganą osobą. Słowa kluczowe: moralność, sprawność, heurystyki, bliskość Wprowadzenie Spostrzeganie społeczne jest od wielu lat dynamicz- nie rozwijającą się dziedziną badań psychologicznych. Co roku pojawiają się nowe, interesujące wyniki ba- dań i nowe teorie próbujące je zintegrować. Większość z nich to teorie cząstkowe, nieaspirujące do wyjaśnienia całokształtu poznania społecznego, lecz chcące opisać jedynie pewien wycinek związanych z nim zagadnień. Jednym z nowszych ujęć tego typu jest teoria sprawcy/ biorcy (Agent/Recipient Theory – ART) Wojciszke i Ba- ryły (2006). Odnosi się ona do dwoistości treści poznania społecznego i do dwóch trybów przetwarzania informa- cji, w których może pracować umysł. Prezentowany w ni- niejszym artykule problem badawczy nawiązuje, choć nie wprost, do tej teorii. Korzysta również z dorobku nurtu związanego z dwoistym ujmowaniem spostrzegania spo- łecznego (por. np. Chaiken i Trope, 1999). W artykule Jarosław Piotrowski, ul. Buczka 18B/6, 80-808 Gdańsk, e-mail: jaroslaw.piotrowski@swps.edu.pl Magdalena Żemojtel-Piotrowska, ul. Buczka 18B/6, 80-808 Gdańsk; e-mail: psymzp@univ.gda.pl Korespondencję w sprawie artykułu proszę kierować na adres: jaroslaw.piotrowski@swps.edu.pl Artykuł oparty jest na wynikach badań przeprowadzonych w ra- mach pracy doktorskiej J. Piotrowskiego pisanej pod kierunkiem prof. dr. hab. Bogdana Wojciszke. Autorzy pragną podziękować Bogdanowi Wojciszke za szereg inspirujących uwag i wsparcie merytoryczne w realizacji badań.