GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE AFET YÖNETMELİKLERİ VE UYGULAMADA KARŞILAŞILAN TASARIM HATALARI Kürşat Esat ALYAMAÇ 1 , Ali Sayıl ERDOĞAN 1 kealyamac@firat.edu.tr , aserdogan@firat.edu.tr Öz: Aktif bir deprem kuşağı üzerinde yer alan ülkemizde çok kısa denebilecek zaman aralıkları içerisinde yıkıcı depremler meydana gelmiştir. Bu yıkıcı depremler eski çağlardan beri büyük coğrafi değişikliklere ve zararlara sebep olmuştur. Özellikle son yüz yıl içerisinde meydana gelen yıkıcı depremlerden sonra yapı inşasına çeşitli kurallar getirilmeye çalışılmış ve bunlar afet yönetmelikleri şeklinde ortaya konulmuştur. Teknoloji geliştikçe ve depremlerden dolayı meydana gelen can ve mal kayıpları arttıkça bu yönetmelikler değiştirilmiştir. Bayındırlık ve İskan Bakanlığının kurulduğu günden beri ülkemizde sekiz adet deprem yönetmeliği yürürlüğe girmiş, bu yönetmeliklerin hepsi yürürlükte oldukları dönemde meydana gelen depremlerden sonra yetersiz kaldıkları anlaşılmış ve geliştirilmeye çalışılarak, değiştirilmişlerdir. Bu değişiklikler, yapıldıkları dönem içerisinde iyi çalışmalardır. Ancak günümüz bilgi ve teknolojisine göre eksik oldukları aşikardır. Şimdiye kadar depremlerle birlikte hep afet yönetmeliklerinin eksiklikleri gündeme gelmiştir. Bu çalışma da afet yönetmelikleri ne kadar mükemmel hazırlansa da gün geçtikçe yapılan çalışmalardan dolayı yönetmeliğin eksiklerinin oluşacağı ifade edilmeye çalışılmıştır. Daha da önemlisi eksik dahi olsa yönetmelik ve standartlara, projelendirme ve uygulama safhalarında ne kadar uyulduğu belirlenmeye çalışılmıştır. Onlarca bina üzerinde yapılan araştırma sonuçları, önemli miktarda, yönetmelik ve standartlara uyulmadığını ortaya koymuştur. Anahtar Kelimeler: Afet Yönetmeliği, Deprem, Tasarım Hataları, Yapı Tasarımı Giriş Ülkemiz topraklarında depremler kendini asla unutturmamış, yakın tarihimizde de görüldüğü gibi çok büyük can ve mal kayıplarına sebep olmuştur. Bu nedenle ülkemizde afet denince akla hemen deprem gelmektedir. Depremlerin çok kısa zaman aralıklarında büyük can ve mal kayıplarına sebep olmaları, ülke yönetimini de hep bu konuyla ilgilenmek zorunda bırakmıştır. Ülkemizde 8 adet deprem yönetmeliği yürürlüğe girmiştir. • 1940 - Zelzele Mıntıkalarında Yapılacak İnşaata Ait İtalyan Yapı Talimatnamesi • 1944 - Zelzele Mıntıkaları Muvakkat Yapı Talimatnamesi • 1949 - Türkiye Yersarsıntısı Bölgeleri Yapı Yönetmeliği • 1953 - Yersarsıntısı Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik • 1962 - Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik (ABYYHY) • 1968 - Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik (ABYYHY) • 1975 - Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik (ABYYHY) • 1998 - Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik (ABYYHY) Afet Yönetmeliği adıyla çıkan yönetmeliklere deprem konusu daima hakim olmuştur. Bu nedenle çalışmada afet yönetmeliklerinden, deprem yönetmeliği diye söz edilmiştir (www.parlar.com.tr ). 1949 Deprem Yönetmeliğine kadar yürürlüğe giren deprem yönetmelikleri henüz betonarme binalardan tam olarak söz etmemişlerdir. Betonarme binaların yaygın olarak kullanılmamasından dolayı bu yönetmeliklerde deprem hesabı ile ilgili çalışmalar bulunmamaktadır. İlk deprem hesabı çok basitte olsa 1949 Deprem Yönetmeliğinde mevcuttur. Daha sonraki yönetmeliklerde deprem hesapları gittikçe ayrıntı kazanmıştır. Dikkat edilirse 1975 ile 1997 yılları arasında da büyük depremler yaşanmış olmasına rağmen, 1975 Deprem Yönetmeliği uzun yıllar yürürlükte kalmıştır. Yaklaşık bu 22 senelik zaman diliminde de Deprem Mühendisliği Türk Milli Komitesi ve Bayındırlık-İskan Bakanlığı Afet İşleri Genel Müdürlüğü Deprem Araştırma Dairesi tarafından çeşitli 1 Fırat Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Bölümü, Elazığ 707