Dilbilimde Güncel Tartışmalar, 2020 Dilbilim Derneği Yayınları, Ankara 115-122 115 Yazıtlar Dönemi Türkçesinde Nesne 1 Yelda Şahin ve Mehmet Ölmez Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul Üniversitesi yelda.sahin.etd@gmail.com, olmez.mehmet@gmail.com 1. Giriş Eski Türkçede durumlar için üç çekim sınıfı bulunmaktadır: Zamirler, iyelik ekli adlar ve iyelik eksiz ad gövdeleri farklı ekler alırlar (Erdal, 2004, s. 167). Yeni Türkçede {+(y)I} biçiminde görülen yükleme durumu iminin de Orhon Türkçesinde üç çekimi bulunuyordu (Ölmez, 2017, ss. 52-53). 1. Zamirler için: {+nI}, ör. bizni ölörteçi “bizi öldürecek” (T I K6) 2 biz+YÜK, bonı ėşidiŋ “bunu dinleyin” (BK K8) bu+YÜK 2. İyelik ekli adlar için: {+(I)n}, ör. savımın tüketi ėşidgil “sözümü sonuna kadar dinle” (KT G1) Söz+1Kİ+YÜK, ol savın ėşidip “o sözünü duyup” (T I D5) o söz+3Kİ+YÜK işitip 3. Diğer ad gövdeleri için {+(X 3 )g}, ör. ol savıg ėşidip “o sözü duyup” (T I G5) o söz+YÜK 2. Yükleme Durumu İle İmlenmiş Nesnelerin Özellikleri 2. 1. Belirlilik ve Özgünlük Bağlantıları Taylan (2015) Türkçe 4 için yükleme durumu [ekinin] gerekli olduğu koşulları sayar; doğrudan nesne özden belirli (inherently definitive) ise, yani; özel ad, adıl, soru sözcüğü gibi gönderimi tek ise veya bir işaret sıfatı ya da sıfat fiil yoluyla belirli yapılmış ise doğrudan nesnede yükleme durumu bulunması gereklidir (Taylan, 2015, s. 133). Bu koşullar Orhon Türkçesi ile karşılaştırıldığında şu sonuçlar görülür: Adılların kendilerine özgü bir çekim sınıfları vardır ve nesne olduklarında çok az istisna dışında ek alırlar, ek {+nI} biçimindedir. Özel adlar hemen her zaman bir unvan ile birlikte kullanılır ve genellikle ek alır, ör. ėlbilge katunug “Ėlbilge Hatun’u” (KT D1), ėrtiş 1 F. Yelda Şahin tarafından Prof. Dr. Mehmet Ölmez ve Doç. Dr. Balkız Öztürk danışmanlığında hazırlanan Orhon Türkçesinde Nesne adlı yayımlanmamış tez çalışmasından üretilmiştir. 2 Yazıda kullanılan kısaltmalar ve simgeler: YÜK: Yükleme, Kİ: Kişi İyelik. Yazıtlar; KT: Kül Tėgin, BK: Bilge Kağan, T: Tunyukuk, O: Ongi. Yazıtlardan yapılan alıntılarda yazıtın adının kısaltmasını metnin bulunduğu yüzeyin yönü ve satır sayısı izler. Ör. BK K8: Bilge Kağan Kuzey 8. ė karakteri kapalı e ([e]) sesini gösterir. Yazıt metinleri Ölmez 2015’ten alıntılanmıştır. 3 X simgesi Eski Türkçe çalışmalarında düz ve yuvarlak dar ünlülerin tümünü, I düz dar ünlüleri, U ise yuvarlak dar ünlüleri göstermek için kullanılmaktadır. 4 Yazının devamında çağdaş ölçünlü Türkiye Türkçesi ÇÖTT, Eski Türkçe ET olarak kısaltılmıştır.