ALICJA Z. NOWAK Uniwersytet Jagielloński, Kraków, Polska Parateksty drukowanych ksiąg cerkiewnych w metropolii kijowskiej jako media pamięci (druga połowa XVI–XVII wiek) Literatura pełni wobec pamięci kulturowej funkcję specyfcznego magazynu, który przechowuje wspomnienia. W XVI wieku rozpoczął się, zdaniem Jacques’a Le Gofa, etap dominacji pamięci pisemnej 1 . Zapisywanie na nośnikach opowieści, które przetrwają kolejne generacje, gwarantuje w miarę trwałą wersję historii, a ta z kolei stabilizuje, według Pierre’a Nory tożsamość społeczną 2 . Tym, co utrwalało pismo jako metaforę pamięci, było pojawienie się i upowszechnienie druku 3 . Drukarstwo cyrylickie rozpoczęło się w Krakowie pod koniec XV wieku, zaledwie kilka dziesięcioleci po wytłoczeniu pierwszej na świecie księgi łacińską czcionką. Popularne stało się w Rzeczypospolitej od drugiej połowy XVI wieku. Większość wydanych do końca XVII stulecia ksiąg w metropolii kijowskiej miała charakter religijny, znaczna część przeznaczona była do celów liturgicznych. Dru- ki zazwyczaj odznaczały się bogatą ramą wydawniczą. Najczęściej otwierały ją takie parateksty, jak przedstawienia herbów i heraldyczne wiersze, listy dedyka- cyjne oraz przedmowy, które mimo swojej lokalizacji w obrębie cerkiewnej księgi pełniły różne funkcje 4 i były ważnymi mediami pamięci. 1 Jacques Le Gof przedstawia rozwój pamięci opierając się w klasyfkacji na przeważających w różnych epokach mediach, por. idem, Historia i pamięć, przeł. A. Gronowska, J. Stryjczyk, War- szawa 2007, s. 105. 2 Za: M. Saryusz-Wolska, Wprowadzenie, [w:] Pamięć zbiorowa i kulturowa współczesna perspektywa niemiecka, red. M. Saryusz-Wolska, Kraków 2009, s. 20. 3 J. Tobaszewska, Od literatury jako medium pamięci do poetyki pamięci. Kategoria pamięci kulturowej w badaniach nad literaturą, „Pamiętnik Literacki” 104, 2013, z. 4, s. 54. 4 Paratekst rozumiemy, zgodnie z ustaleniami Gérarde’a Genette’a, jako tekst-akompaniament tekstu zasadniczego, jego przedsionek i granicę. Analizie poddaliśmy jedynie wybrane paratek- sty, które badacz nazywał piśmiennymi (oprócz analizowanych w artykule listów dedykacyjnych WIELKIE TEMATY KULTURY W LITERATURACH SŁOWIAŃSKICH Slavica Wratislaviensia CLXXIII • Wrocław 2021 • AUWr No 3986 https://doi.org/10.19195/0137-1150.173.14 Data przesłania artykułu: 22.08.2019 Data akceptacji artykułu: 13.02.2020 Slavica Wratislaviensia 173, 2020 © for this edition by CNS