1 OSMANLI BAROK MİMARİSİ; TÜRK BAROĞU Assoc.Prof.Dr. Alev Erarslan İstanbul Aydın University, Department of Architecture and Design INTRODUCTION Italya’da Rönesans’a hem biçim hem de anlam açısından karşıt bir hareket olan Maniyerist dönemin sonunda başlayan ve Portekizce “garip şekilli, eğri büğrü düzensiz inci” anlamınaki Barroco sözcüğünden veya bu sanatın öncülerinden İtalyan ressam Federigo Baroccio'nun soyadından geldiği sanılan Barok sanat aynı zamanda gösterişli, abartılı ve kurala aykırı anlamlarına da gelir (Atasoy 1992, 81). Barok üslup mecazi olarak ise “tuhaf, komik, tutarsız” anlamlarını içerir (Germaner 1997, 194). XVIII. yüzyıl ortalarında Fransa’da Fransızlar’ın klasik zevkine uymayan sanat şekline “Baroque” denildi. Sözcük o zamanlar küçültücü bir söz iken XIX. yüzyıl sonunda küçümseyici anlamını kaybetti ve karşı reform ve mutlakıyet sanatı üslubu haline geldi (Atasoy 1985, 32). Rönesans’ın dengeli düzeninin ve klasik formların dışına çıkıldığı, klasik denge ve sükunun bozulduğu bu dönem XVI. yüzyılın sonunda başlayıp XVIII. yüzyıla kadar gelen devreyi tanımlar (Atasoy 1985, 32). Barok sanatın sonunda ise Fransa’da gelişip Avrupa’ya yayılan Rokoko stil gelişir. XVIII. yüzyıl ortalarına kadar süren Barok üslup mimariden iç mekana, mobilyadan resim ve heykele dek tüm sanat dallarına yayılır. İç mekanda abartılı hacim ve dekorlarla güç ve görkem etkisi yaratılmaya çalışılır. Gösterişli bezeme programı “utku” simgesi bu üslubun repertuarını taşır. Bu dönemin politik ve sosyal açıdan en ileri gelen temsilcisi “güneş kralı” ünvanlı XIV.Louis olup Barok sanat Fransa’da XIV. Louis’nin Versaille’deki saray gücünün topladığı merkeziyetçi devletinin sembolüdür (Atasoy 1985, 32). XIV.Louis saray dekorasyonunda üslubunu yansıtan Barok sanatı severek kullanır. Mutlakiyet devri sanatı olan Barok, aşırı şaşalı tavrı ile bu gücü temsil eder. Durağanlığa karşı coşku ve hareket taşıyan bu mimarlığın gelişmesinde Cizvit tarikatının desteği büyüktür. Cizvit papazları Roma Barok sanatının yayılmasında büyük rol oynar. Barok stilin lüksü ve cazibesi Cizvitler’in karşı-reformasyon propogandasında etkili bir araç olmuştur (Atasoy 1985, 34). Antikiteden çok şey alan Barok, kahraman ideali Hristiyan düşünce sistemi ile kaynaştırır ve mutlakiyetçilik, Tanrı’nın yeryüzündeki temsilcisi olarak kabul edilen krala bağlanır (Atasoy 1992, 81). Barok’un ana prensiplerinden biri haline getirilen bu düşünce Avrupa ülkelerinde değişik biçimlerde uygulanmıştır. Sadece Fransa değil birçok küçük çaptaki prensleri bile etkileyerek özellikle Almanya gibi çok sayıda küçük devletin hüküm sürdüğü yerlerde Barok şatafat için sayısız şato ve saray inşa edildi. Büyük saraylar ve köşkler havuz, fıskıye, kanal gibi su elemanları ile zenginleştirildi ve hareketlendirildi (Atasoy 1992, 81). Versaille, mutlakıyet sembolü olarak tüm dünya için bir prototip oldu.