LOS CAZADORES RECOLECTORES DEL PLEISTOCENO Y DEL HOLOCENO EN IBERIA Y EL ESTRECHO DE GIBRALTAR: ESTADO ACTUAL DEL CONOCIMIENTO DEL REGISTRO ARQUEOLÓGICO 122 A Javier Fortea Pérez (1946-2009), A Manuel Hoyos Gómez (1944-1999) y A Olvido Otero González (1908-1938) El ya conocido epónimo El Sidrón atesora una historia muy particular (Fig. 1). Comienza con el desarrollo del sistema cárstico entre dos litologías diferentes (areniscas y conglo- merados neógenos) a consecuencia de la circulación de un pequeño arroyo; continúa con el uso de la ca- vidad como refugio y escondite durante la Guerra Civil Española y la posguerra, y con la presencia de algunas especies endémicas de quirópteros e insectos La Cueva de El Sidrón (Piloña, Asturias) Marco de la Rasilla*,Antonio Rosas**, Juan Carlos Cañaveras***, Carles Lalueza-Fox****, David Santamaría*, Sergio SánchezMoral*****, Almudena Estalrrich**, Antonio García Tabernero**, Pablo G. Silva******, Enrique Martínez*, Gabriel Santos******, Lucía Martínez*, Elsa Duarte*, Rosa Huguet*******, Markus Bastir**, Javier Fernández de la Vega*, Paloma Suárez*, Ana Belén Díez*, Beatriz Fernández Cascón**, Soledad Cuezva*****, Ángel Fernández Cortés*****, Elena García Antón*****, Concepción Muñoz***, Javier Lario********, Pedro Carrasco******,Pedro Huerta******, Puy Ayarza******, Fernando Álvarez Lobato******, Loreto Rodríguez******, Inmaculada Picón******, Begoña Fernández******, M. Standing******, Carmen Sesé*********, Trinidad de Torres**********, José Eugenio Ortiz**********, Helène Valladas***********, Norbert Mercier***********, Nadine Tisnèrat-Laborde***********, Rainer Grün************, Stephen Eggins************, Thomas Higham*************, Rachel E. Wood************, Ramón Julià**************, Vicente Soler***************, Ernestina Badal****************, Antonio Tarriño*****************, Domingo Carlos Salazar****************** y Jesús Alonso*******************. # * Universidad de Oviedo. mrasilla@uniovi.es ** Grupo de Paleoantropología. Dpto. de Paleobiología. MNCN. CSIC. Madrid. arosas@mncn.csic.es *** Universidad de Alicante. jc.canaveras@ua.es **** Inst.de Biología Evolutiva. CSIC/UPF. Barcelona. carles.lalueza@upf.edu ***** Dpto. de Geología. MNCN. CSIC. Madrid. ssmilk@mncn.csic.es ****** Universidad de Salamanca. pgsilva@usal.es ******* Universidad Rovira i Virgili. Tarragona. rhuguet@iphes.cat ******** UNED. Madrid. javier.lario@ccia.uned.es ********* Dpto. de Paleobiología. MNCN. CSIC. Madrid. c.sese@mncn.csic.es ********** LEB. ETSIM. Universidad Politécnica de Madrid. trinidad.torres@upm.es *********** LSCE/IPSL. CEA-CNRS-UVSQ. Francia. helene.valladas@lsce.ipsl.fr ************ Australian National University. Canberra. Rainer.Grun@anu.edu.au ************* ORAU. University of Oxford. UK. thomas.higham@rlaha.ox.ac.uk ************** ICTJA-CSIC. Barcelona. rjulia@ictja.csic.es *************** IPNA-CSIC. Tenerife.vsoler@ipna.csic.es **************** Universidad de Valencia.ernestina.badal@uv.es ***************** Universidad del País Vasco. antonio.tarrinno@gmail.com ****************** Max Planck Institute. EVA. Leipzig. domingo_carlos@eva.mpg.de ******************* FASE. Asturias. jesusalonso002@gmail.com # Javier Fortea Pérez fue investigador principal del proyecto hasta el año 2009.