AGL 100 ISSN 0065-1249 Lucyna Wachecka-Kotkowska 1 , Piotr Czubla 2 Maria Górska-Zabielska 3 , Elżbieta Król 4 POLIGENEZA PAGÓRA W OKOLICACH MĄKOLIC NA WODODZIALE WISLY I ODRY NA WYSOCZYŹNIE BELCHATOWSKIEJ, REGION LÓDZKI ZARYS TREŚCI Na przykladzie jednej z form wyznaczających dzial wodny Wisly i Odry – pagóra w Mąkolicach (Piekarach), przedstawiono częściowe wyniki prowadzonych od 2005 roku badań mających na celu weryfikację hipotezy na temat zasięgu i kierunków transgresji lądolodu warty w regionie lódzkim. Zaprezentowano analizę morfometryczną pagóra oraz wyniki badań struktu- ralno-teksturalnych (w tym petrograficznych i magnetycznych). Opisano zlożoną budowę wewnętrzną formy, w której wy- różniono 10 różnowiekowych serii przypisanych 6 kompleksom osadowym. Pagór budują glównie serie glacifluwialne i glacjalne wywodzące się ze stadialu warty zlodowacenia odry (MIS 6, Late Saalian, Middle Polish Complex), które tworzyly się w strefie węzla interlobalnego dwóch lobów – Widawki oraz Rawki, Pilicy i Luciąży. Wiek najstarszej gliny, dotąd uważanej za warciańską, określono na zlodowacenie san II (MIS 10, Southern Polish Complex). Najmlodsze osady powstawaly w warunkach klimatu peryglacjalnego i klimatu umiarkowanego. Retusz pierwotnej rzeźby glacjalnej, który dokonal się w vistulianie, a następnie w holocenie, dzięki eksploatacyjnej dzialalności czlowieka trwa do dziś. Pagór w Mąkolicach jest formą poligeniczną, na jego rozwój wplynęla: struktura i tektonika podloża, dzialalność lądolodów i wód lodowcowych, rzeczne, stokowe i eoliczne procesy polodowcowe oraz czlowiek. Slowa kluczowe: rzeźba poligeniczna, węzel interlobalny, lądolód warty, badania strukturalne, petrograficzne, magnetyczne, czwartorzęd, region lódzki, Polska Środkowa WPROWADZENIE Przedstawiona przez Dylika (1953) teoria poligenezy rzeźby w Polsce środkowej dotyczyla trzech cykli rozwoju rzeźby: glacjalnego oraz pe- ryglacjalnego i umiarkowanego. Turkowska (2006, 2012) rozszerzyla tę teorię na przykladzie regionu lódzkiego, obszaru polożonego pomiędzy Pagór- kami Dzialoszyńskimi, Wzgórzami Radomszczań- skimi i Grzbietem Przedborskim na poludniu a poludniową granicą Wysoczyzny Klodawskiej i Pojezierza Gostynińskiego na pólnocy. Istotą hi- potezy jest twierdzenie o wplywie wyksztalconej w neogenie makrorzeźby na regionalną specyfikę i zróżnicowanie czwartorzędowych procesów mor- fotwórczych w środkowej Polsce. Hipoteza za- klada: (1) przetrwanie makroform regionu: „pól- wyspu” Wyżyny Lódzkiej (fragment walu meta- karpackiego) i otaczających go obniżeń (depresja środkowopolska) przez caly czwartorzęd i perma- nencję glównych cech ukladu sieci dolinnej od preplejstocenu, (2) regionalne zróżnicowanie kierunków i szybkości transportu lodowego (po- dzial na loby w związku z istniejącą przeszkodą w postaci garbu lódzkiego i odwrotnymi tenden- cjami tektonicznymi w części centralnej i na pery- feriach regionu) oraz wykorzystanie w ruchu lodu lokalnych obniżeń dolinnych o promienistym ukladzie, (3) konfluencję glównych lobów wzdluż osi garbu lódzkiego i dzialu wodnego I/II. rzędu, a lobów lokalnych wzdluż dzialów III. rzędu, a tym samym funkcjonowanie obsza- rów obecnych dzialów wodnych jako stref lodo- dzialowych oraz powiązanie z nimi rozmieszcze- nia i typu form glacjalnych, (4) dotarcie lądolodu warty do strefy uskoków w podlożu (w strefie rygla Kodrąbia), wyrażonych na powierzchni Pa- górkami Dzialoszyńskimi, Wzgórzami Radomsz- czańskimi i Grzbietem Przedborskim. Z maksy- malnym zasięgiem lądolodu warty wiąże Tur- kowska (2006) poludniową granicę regionu lódzkiego, jako wycinek strefy warciańskiej. 1 Uniwersytet Lódzki, Wydzial Nauk Geograficznych, Katedra Geomorfologii i Paleogeografii, ul. Narutowicza 88, 90-139 Lódź 2 Uniwersytet Lódzki, Wydzial Nauk Geograficznych, Pracownia Geologii, ul. Narutowicza 88, 90-139 Lódź 3 Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Zaklad Geomorfologii, ul. Dzięgielowa 27, 61-680 Poznań 4 Polska Akademia Nauk, Instytut Geofizyki, ul. Księcia Janusza 64, 01-452 Warszawa