KİŞİSEL DEĞERLERİN KİŞİLERARASI ÇATIŞMA YÖNETİM BİÇİMLERİ ÜZERİNDEKİ ETKİSİ Araş. Gör. Ozan Nadir Alakavuklar Dokuz Eylül Üniversitesi İşletme Fakültesi İşletme Bölümü ozan.alakavuklar@deu.edu.tr Prof. Dr. Yasemin Arbak Dokuz Eylül Üniversitesi İşletme Fakültesi İşletme Bölümü yasemin.arbak@deu.edu.tr ÖZET Bireyleri birbirilerinden farklı kılan en temel özelliklerin başında kişilerin taşıdığı değerler gelmektedir. Bu değerler kapsamında bireyler çeşitli davranışlar geliştirmektedirler. Geliştirilen davranışlar içinde çatışma yönetim biçimleri de sayılabilir. Buna göre bireyler yaşadıkları çatışmalar karşısında çatışmayı çözme sürecinde belirli davranışlar geliştirirken kişisel değerlerin de etkisinde kalmaktadırlar. Bu çalışmada Kozan ve Ergin’in (1999) yaptıkları çalışmada aynı kültür içindeki değer farklılıklarını ölçmek amacıyla Triandis tarafından ifade edilen kuramsal çerçevenin kullanılmasına dair önermelerinden yola çıkılmıştır. Buna göre çalışmada değerleri ölçmek amacıyla Singelis ve arkadaşları (1995) tarafından geliştirilen ve Türkiye’de Wasti ve Erdil (baskı sürecinde) tarafından geçerlenen INDCOL ölçeği ile “Rahim’in Örgütsel Çatışma Envanteri-II” (Rahim, 1992) ölçeği kullanılarak 417 kişilik bir örneklem üzerinde bireylerin yaşadıkları çatışma durumları karşısında hangi çatışma yönetim biçimini kullandıkları ve kişisel değerlerin bu biçim üzerindeki etkisi değerlendirilmiştir. Elde edilen ilk bulgular bireycilik ve toplulukçuluk gibi kişisel değerlerin farklı çatışma yönetim biçimlerine yön verdiğini göstermektedir. Anahtar Kelimeler: 1) Çatışma Yönetimi 2) Kişisel değerler 1. GİRİŞ İnsanların bir araya geldiği her noktada çatışma kaçınılmazdır (Nicotera, 1993). Özellikle yüz yüze iletişimin baskın olduğu ve farklı düzeylerden insanların bir arada çalıştığı örgütlerde kişilerarası çatışma yönetimi kritik öneme sahiptir. Bu önemi çerçevesinde yaklaşık 30 yıldan daha uzun bir geçmişe sahip kişilerarası çatışma yazını çatışma çözüm biçimlerini belirleyen pek çok değişkenin etkisini irdelemiştir. Bu değişkenler içinde doğrudan birey ile ilgili olan pek çok farklı değişken bulunmaktadır. Wall ve Callister (1995) çatışmanın nedenleri altında bireysel karakteristikler ile ilgili olarak kişilik, değerler, amaçlar, pozisyona olan bağlılık, stresi kızgınlık ve özerklik beklentisi gibi başlıklara yer vermiştir. Bu karakteristiklerin çatışmanın kaynağı olması yanında çatışmanın çözüm biçimlerine de etkisi söz konusudur. Bu açıdan kişisel çatışmaların en temel faktörleri olarak kişisel değerlerin ayrıca incelenmesi çatışmanın, aktörleri tarafından nasıl çözümleneceği ile ilgili de fikir vermektedir. Örneğin Kozan ve Ergin (1999) çalışmalarında Schwartz’ın (1992; 1994) değerler ölçeğine bağlı kalarak çatışma çözüm biçimlerine değerlerin ne şekilde etki edeceğini araştırmıştır. Ancak çalışmanın öneriler kısmında Triandis (1995) tarafından ortaya konan bireylerin kültürel bağlamdaki değerleri ile ilgili kuramsal çerçevenin de değerlerin ölçülmesinde ve çatışma yönetim biçimine etkisinin anlaşılmasında yardımcı olacağı da öne sürülmektedir. Dolayısıyla bu çalışma bu öneriyi dikkate alarak tasarımlanmıştır. Buna ek olarak daha önce gerçekleştirilmiş olan ahlaki ikilemler ve çatışma yönetim biçimleri (Alakavuklar ve Arbak, 2007) arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırmaya farklı bir görgül destek sağlanması da hedeflenmektedir. Örneğin, yazarlar ilgili çalışmada toplulukçuluk veya bireycilik eğilimlerinin yüksek olduğu kişilerde çatışma yönetim biçimlerinin farklı olabileceğini öneriler kısmında ifade etmişler ve bunun da ayrıca test edilmesi gerektiğini belirtmişlerdir. Buradan hareketle ahlaki ikilemlerin de kökenlerinde kişisel değerler olduğu düşünüldüğünde üç farklı değişken (kişisel değerler-ahlaki eğilimler-çatışma yönetim biçimleri) arasındaki ilişkinin daha anlaşılabilir olması açısından yapılan bu çalışma ile bir adım daha atılmıştır. Bu bağlamda bu çalışmada özellikle kültürel bağlamda bireysel değerlerin çatışma yönetim biçimi üzerindeki etkisi değerlendirilecektir. 2.BİREYSEL DEĞERLER Değerlerin bireylerin duygusal ve davranışsal tepkilerinde önemli düzeyde etkisi olduğu savunulmaktadır (Locke, 1976; Rokeach, 1973). Ancak değerlerin tam olarak ne olduğu üzerinde önemli düzeyde farklı çalışmalar mevcuttur. Buna göre değerler farklı araştırmacılar tarafından farklı şekillerde kavramsallaştırılmıştır. Bu çalışmada temel olarak değerlerin davranış biçimlerini belirlediği varsayımı üzerinden hareket edilmektedir.