Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi / The Journal of International Social Research Cilt: 12 Sayı: 63 Nisan 2019 www.sosyalarastirmalar.com Volume: 12 Issue: 63 April 2019 Issn: 1307-9581 Doi Number: http://dx.doi.org/10.17719/jisr.2019.3313 İBN MÂCE’NİN (ö. 273/887) ES-SÜNEN ADLI ESERİNDE YER ALAN HZ. PEYGAMBER’İN SAVAŞLARI (GAZVELERİ) İLE İLGİLİ RİVAYETLER VE KAYNAKLARI * THE NARRATIVES ABOUT THE BATTLES OF THE PROPHET MUHAMMAD (GHAZAWĀT AL-NABĪ) IN IBN MĀJAH’S (d.A.H. 273/A.D. 887) AL-SUNAN AND THEIR SOURCES Hatice KIZILORMAN ** Levent ÖZTÜRK *** Öz İslâm tarih yazım geleneğinde Hz. Peygamber’in düzenlediği askerî seferler yaygın olarak megâzî kavramıyla ifade edilir. Daha ayrıntılı olarak ifade edilecek olursa, kendisinin katılmadığı ancak hazırlayıp göndermiş olduğu askerî birliklerin yürüttüğü savaşlara seriyye (ç. serâyâ), bizzat kendisinin katıldığı askerî seferlere de gazve (ç. gazavât) denilir. Bunlar, özel olarak siyer ve megâzî literatüründe genişçe ele alınmakla birlikte İslâm literatürünün diğer alanlarına ait eserlerde de bu seferlerle ilgili pek çok bilgi bulunur. Bu alanlardan birisi de hadistir. Hadis sahasında kaleme alınan eserlerde çoğunlukla Hz. Peygamber’in davranışları, sözleri ve tavsiyelerine dair rivayetler yer alsa da pek tabiî olarak bu bağlamda onun savaşları da söz konusu edilir. Hadis literatürünün en önemli eser türlerinden birisi olan sünenler ibadet, muamelât ve cezalar konusundaki uygulamaları derli toplu göstermeyi hedefleyen çalışmalardır. Sünen türünde eser kaleme alan muhaddislerden birisi de İbn Mâce’dir. İbn Mâce es-Sünen adlı eserinde, dört bini aşkın rivayet sunmaktadır. Bu nakiller, her ne kadar ahkâmla ilgili hususları tespit etmek üzere aktarılan hadislerden oluşuyor ise de bunların içeriklerinde Hz. Peygamber’in gazvelerine dair bilgiler de yer almaktadır. es- Sünen üzerine yaptığımız incelemede gazvelerle ilgili yüz altı rivayet tespit edilmiştir. Bu makale, rivayetlerin sayıları ile birlikte muhtevalarını, hangi kanallardan geldiğini, kaynakları arasında siyer ve megâzî müelliflerinin olup olmadığını irdelemeyi hedeflemektedir. Bu çalışma, tarihî malzeme olarak siyer ve megâzî kitaplarından elde edilen malumata, azımsanamayacak ölçüde katkı sağlayacaktır. Anahtar Kelimeler: İslâm Tarihi, Hadis, Gazve, İbn Mâce, es-Sünen. Abstract In the tradition of Islamic historiography, the military expeditions organized by the Prophet Muhammad are commonly expressed by the name maghāzī. More specifically, the wars which he did not participated in but recruited the military units and sent them for, are called the sariyyah (pl. sarāyā) while the military expedition which he himself participated in is called gazwa (pl. ghazawāt). These military expeditions are mentioned extensively in the particular literature of sīrah and maghāzī, but there is a lot of information about these expeditions in the books on other fields of Islam as well. One of them is Hadith. The Hadith books often contain narrations of the Prophet’s behavior, words and advice, but there is also significant information about the wars he participated in. Amongst the books of the Hadith literature, the most important type is the sunans, which aim to show the practices about worship, treatment and punishments in a well-established order. One of the authors of this type of works is Ibn Mājah. In his book al-Sunan, Ibn Mājah presents more than four thousand narrations. Although these riwāyas consist of the hadiths which are narrated to determine the issues on Islamic jurisprudence, they also contain information about the ghazawāt of the Prophet. In our study on al-Sunan, one hundred and six narrations about ghazawāt were determined. This article aims to examine the content of the narrations which have obtained as well as their number. In addition to this, it will be also revealed the channels which they come from and their sources, namely sīrah and maghāzī authors were among the sources or not. This study, as a historical material, will contribute to the knowledge which obtained from the sīrah and maghāzī books. Keywords: Islamic History, Hadith, Gazwa, İbn Mājah, al-Sunan. Giriş Hz. Peygamber’in düzenlemiş olduğu askerî seferler (megâzî) ile ilgili rivayetler, en zengin anlatımlarıyla siyer ve megâzî literatüründe karşımıza çıkmaktadır. Hz. Peygamber hakkında her türlü bilgiyi içeren hadis literatürü de kuşkusuz bu tür rivayetlere sahiptir. Hadis literatüründe gazvelerle ilgili hangi ölçüde materyal bulunduğu, bu materyallerin siyer ve megâzî rivayetlerine göre değerinin ne olduğu hususunda yapılan çalışmalar oldukça sınırlıdır. “Ebû Dâvûd’un (ö. 275/888) Sünen’indeki Hz. Peygamber’in * Bu makale “İbn Mâce’nin (ö. 273/887) es-Sünen Adlı Eserinde Yer Alan Megâzî Rivayetlerinin Tespit ve Tahlili” (Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya 2019) adıyla hazırlamakta olduğumuz yüksek lisans tezimizden üretilmiştir. ** Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Bölümü Yüksek Lisans Öğrencisi, e-posta: htcdmn54@gmail.com *** Prof.Dr., Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslam Tarihi ve Sanatları Bölümü İslam Tarihi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi, e-posta: leventozturk@outlook.com