211 DOI 10.4467/0023589XKHNT.21.027.14188 Zygmunt Wojciechowski, Kronika Toruńskiej Elektrowni, Gazowni i Tramwajów: Od początku do lat 30. XX wieku, Polskie Zrzeszenie Inżynierów i Techników Sanitarnych, Oddział Toruń, Toruń 2020, ss. 176 Jednym z najważniejszych objawów wkroczenia nowoczesnej cywilizacji technicznej w ży- cie miast XIX w. i początków XX w. było pojawienie się komunalnych zakładów użytecz- ności publicznej: gazowni, tramwajów, a przede wszystkim elektrowni, której rola okaza- ła się szczególnie ważna. To właśnie one dały początek przedsiębiorstwom, bez których i dziś nie bylibyśmy w stanie normalnie funkcjonować. Z tego względu badanie historii tych komunalnych zakładów jest niezmiernie ważne dla zrozumienia początków i wciąż rosnącego wpływu nowoczesnej cywilizacji technicznej na funkcjonowanie ludzkości. W Polsce tematyka ta nie jest zbyt popularna, z tym większą satysfakcją można odno- tować wydanie nowej pozycji z tej dziedziny: 176-stronnicową edycję maszynopisu au- torstwa inż. Zygmunta Wojciechowskiego (1880–1946) pt. Kronika Toruńskiej Elektrowni, Gazowni i Tramwajów: Od początku do lat 30. XX wieku. W latach 1922–1927 autor był kierownikiem działu instalacji elektrowni miejskiej, w latach 1927–1938 kierownikiem ruchu elektrowni, a od 1938 r. zastępcą dyrektora tych przedsiębiorstw, pozostających od 1926 r. pod wspólną dyrekcją. Pełnione funkcje uwiarygodniają tekst. Książka została wydana przez Polskie Zrzeszenie Inżynierów i Techników Sanitarnych, Oddział Toruń przy współpracy z Archiwum Państwowym w Toruniu. Koncepcję książki i redakcję tekstu źró- dłowego wykonał Robert Kola. Maszynopis ów, znajdujący się w zasobach Archiwum Państwowego w Toruniu, sta- nowi cenny materiał do dziejów komunalnych przedsiębiorstw miejskich Torunia od po- czątku ich funkcjonowania aż do 1938 r., do kiedy to kronika została doprowadzona. Ma formę oprawionego poszytu liczącego 358 kart, oprócz tekstu na tekturowych kartach wklejono i ręcznie podpisano fotografie. Kronika podzielona jest na trzy części, odpowiednio dla elektrowni, tramwajów i ga- zowni. Część o elektrowni ma też osobno opisany dział liczników przez ich kierownika, Wacława Fabiszewskiego, a część dotycząca tramwajów została wzbogacona referatem o budowie torów na nowym moście drogowym. Ta ostatnia część jest przedrukiem artyku- łu Wojciechowskiego z „Przeglądu Elektrotechnicznego” (1934, nr 9). Cześć o gazowni jest wzbogacona o referat inż. Teodora Piotrowskiego, kierownika gazowni, w sprawie budo- wy nowej gazowni. Kronika ma formę kalendarium, w którym podawano z podziałem na poszczególne lata najważniejsze wydarzenia związane z życiem tych przedsiębiorstw, takie jak inwestycje, budowę nowych budynków, instalację nowych maszyn, rozbudowę sieci elektrycznej, tramwajowej i gazowej, remonty, ale też wyniki eksploatacji. Są to szczegóło- we i wiarygodne dane techniczne, które Wojciechowski czerpał z oficjalnych sprawozdań. Z tego kalendarium wynika, że elektrownię wybudowano w latach 1898–1899 dla ce- lów oświetleniowych. Początkowo była ona wyposażona w dwie maszyny parowe o mocy po 250 KM oraz prądnice prądu stałego, a sieć oświetleniowa o napięciu 220 V miała umożliwić jednoczesne działanie 3000 żarówek węglowych o łącznej mocy 150 kW. Krót- kie zapisy z tego okresu nie pozwalają jednak na wytworzenie sobie w miarę pełnego KWARTALNIK HISTORII NAUKI I TECHNIKI  T. 66  2021  nr 3  s. 211–226