CEL BADAŃ: określenie stopnia i uwarunkowań roz- przestrzenienia obcych inwazyjnych ga- tunków roślin (IGO) w Lasach Miejskich Warszawy. OBCE INWAZYJNE GATUNKI ROŚLIN W LASACH MIEJSKICH WARSZAWY Ewa Kołaczkowska 1 , Artur Obidziński 2 , Piotr Mędrzycki 3 , Michał Dudek 2 METODY Do opracowania przyjęto gatunki uznane za najbardziej inwazyjne w skali Polski i Warszawy. Zbiór danych był prowadzony w terenie metodą marszrutową we wrześniu 2012 r. Pokrycie poszczególnych IGO szacowano w punktach pomiarowych w skali 0–3, gdzie: „0” – brak gatunku, „1” – obecny pojedynczo, „2” – licznie, „3” – masowo. Dla najczęściej notowanych IGO zbudowano modele ich występowania metodą lasów losowych (RF), za pomocą pakietu randomForest dla środowiska R. Jako predyktory wykorzystano cechy drzewostanu i siedliska, pochodzące z opisu taksacyjnego lasów, oraz typy pokrycia terenu w sąsiedztwie punktów pomiarowych (tabela 2). 1 – Zakład Geoekologii i Klimatologii, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. S. Leszczyckiego PAN 2 – Samodzielny Zakład Botaniki Leśnej, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 3 – Pracownia Stosowanej Ekologii Roślin, Wyższa Szkoła Ekologii i Zarządzania w Warszawie WYNIKI: ZASIEDLENIE LASÓW MIEJSKICH WARSZAWY PRZEZ IGO W 1656 punktach pomiarowych zarejestrowano łącznie 2001 wystąpień IGO. Obecność przynajmniej jednego z gatunków stwierdzono w 68,6% punktów. W pojedynczych punktach występowało od zera do siedmiu gatunków – średnio 1,21, w tym średnio 0,9 gatunku drzewiastego i 0,31 gatunku zielnego. Średnie pokrywanie wszystkich IGO w punktach pomiarowych wyniosło 19,2%, w tym gatunki drzewiaste zajmowały 14,3%, a zielne 4,9% powierzchni. Najczęściej notowanymi IGO były: Quercus rubra (25,9% obserwacji), Padus serotina (21,1%), Robinia pseudoacacia (17,6%) i Acer negundo (16,9%) oraz Solidago sp. (14,6%) i Impatiens parviflora (13,4%). Z pozostałych IGO żaden nie przekroczył frekwencji 2%. Poszczególne kompleksy lasów Warszawy są zróżnicowane zarówno pod względem składu gatunkowego jak i natężenia zasiedlenia przez IGO. Najsilniej zasiedlone są: Las Lindego, Lasek na Kole, Las Bielański, Las Matki Mojej i lasy prywatne nadzorowane. Najmniej zasiedlone są: Las Kabacki, Las Młociny, Las Nowa Warszawa i Las Króla Jana III Sobieskiego (wykresy 1–14). WYNIKI: WZORCE ROZMIESZ- CZENIA GATUNKÓW Występowanie obcych gatunków drzewiastych najsilniej zale- ży od odległości zasiedlonego miejsca od granicy całego kompleksu leśnego. Czynnikami drugorzędnymi są: wielkość kompleksu leśnego i jego od- ległość od centrum miasta. Na kolejnym miejscu stoją: odle- głość analizowanych lasów od najbliższych płatów antropo- genicznych form użytkowania terenu, takich jak tereny rolne i mokradłowe, obiekty rekreacyjne i sportowe, luźna zabudowa mieszkaniowa, tereny przemy-słowe, handlowe i wojskowe, drogi szybkiego ruchu oraz linie kolejowe. W rozmieszczeniu obcych ga- tunków zielnych największą rolę odgrywa odległość od te- renów o umiarkowanie luźnej zabudowie mieszkaniowej oraz gatunek panujący w drzewosta- nie. Do kolejnych czynników zaliczyć należy odległość od terenów rolnych i mokradło- wych, siedliskowy typ lasu, sąsiedztwo dróg różnej kate- gorii oraz wód otwartych. grupa zmiennych zmienna razem gatunki drzewiaste Acer negundo Acer saccharinum Amelanchier sp Cornus alba Fraxinus pennsylvanica Parthenocis- sus inserta Prunus serotina Quercus rubra Robinia pseudoacacia Syringa vulgaris razem gatunki zielne Echinocystis lobata Helianthus tuberosus Impatiens parviflora Reynoutria sp. Solidago sp. właściwości drzewostanu i lasu gatunek panujący w drzewostanie 35 18 0 0,4 0,3 0,5 1,1 6 5,6 14 0,5 29 0,5 3,2 10 0,1 7,9 wiek gatunku panującego 29 5,1 0,1 0,1 0,1 0,3 1,7 4,3 9,2 5,9 0,3 10 0,3 0,7 5,2 0,1 4,3 udział gatunku panującego 16 2,3 0 0,1 0 0,3 0,6 3,3 3,8 6,3 0,3 6,2 0 0,6 2,1 0 2,6 pochodzenie gatunku panującego 7,1 1,1 0 0 0 0,1 0,5 0,2 0,3 4,3 0,1 1,8 0 0,1 0,6 0 0,3 zwarcie drzewostanu 8,6 3,7 0 0 0,1 0,1 0,5 1,6 2 1,8 0,5 4,4 0,1 0,7 1 0 1,8 siedliskowy typ lasu (TSL) 59 9,6 0,2 0,2 0,5 0,3 0,9 10 10 6,5 0,8 25 0,4 3,4 6,7 0,1 10 zgodność gatunku panującego z TSL 10 1,7 0,1 0 0,1 0,1 0,6 2,6 1,8 1,7 0,2 4,3 0 0,4 1,2 0,1 2 sposób gospodarowania lasem 15 0,8 0 0 0 0 0,2 3,9 9,7 2,4 0,1 2,5 0 0,3 4,4 0 0,6 powierzchnia lasu 100 5,8 0 0,1 0,1 0,1 0,5 1,8 6,7 20 0,2 3 0 0,4 2,9 0,1 0,9 długość granic lasu 72 5,1 0 0,1 0,1 0,1 0,4 1 7,2 19 0,2 2,5 0 0,4 1,3 0,1 1 rozwinięcie granic lasu 20 2,6 0 0 0,1 0 0,4 1,4 3,5 5,1 0,1 4,3 0 0,4 0,7 0 4,7 odległość lasu od centrum miasta 95 8 0 0 0 0,1 0,5 0,8 12 13 0,1 16 0 0,5 12 0 3,2 odległość punktu do brzegu lasu 76 12 0,3 0,3 0,2 0,3 1,2 8 10 12 0,7 18 0,1 1,7 5 0,2 9,1 odległość punktu do brzegu kompleksu leśnego 122 14 0,2 0,3 0,2 0,4 2,3 8,9 12 16 0,9 16 0,2 1,1 6,2 0,3 9,2 sąsiedztwo tereny rolne i mokradłowe 78 9,3 0,3 0,3 0,6 0,4 2,1 11 14 12 0,9 27 0,3 2,8 5,8 0,3 15 tereny sportowe i rekreacyjne 72 9,6 0,3 0,3 0,5 0,3 2,3 9,9 15 11 1,1 17 0,3 1,2 6,1 0,3 8,7 zabudowa nieciągła bardzo luźna 61 9 1,1 0,4 0,3 0,4 2,1 13 20 11 1,2 23 0,3 2,4 6,6 0,3 9,4 zabudowa nieciągła luźna 65 9,4 0,5 0,4 0,4 0,8 2 9,9 14 13 0,7 30 0,2 1,8 11 0,2 11 zabudowa nieciągła średniogęsta 68 7,9 0,4 0,3 0,5 0,6 3,9 10 16 16 0,8 21 0,9 1,8 5,4 0,3 8,8 zabudowa nieciągła gęsta 58 7,1 0,2 0,2 0,8 0,8 2,6 9 11 16 1,2 16 0,2 1,3 5,7 0,2 9,1 zabudowa zwarta 64 8,4 0,2 0,2 0,3 0,8 3,2 9,9 12 14 1,1 17 0,2 1,2 5,3 0,4 8,3 przemysł, handel, wojsko, tereny publiczne 66 11 0,3 0,2 0,3 0,5 1,9 9,9 14 18 0,8 19 0,3 2,1 4,6 0,3 7,8 drogi szybkiego ruchu i tereny przyległe 69 9,4 0,2 0,3 0,5 0,5 1,8 15 19 12 0,8 22 0,3 1,4 6,1 0,3 11 inne drogi i tereny przyległe 48 8,9 0,8 0,4 0,2 0,5 2 9,9 16 11 1,4 23 0,8 2 6,3 0,3 9,7 torowiska i tereny przyległe 64 12 0,6 0,4 0,1 0,3 1,6 7,9 9,8 10 0,5 18 0,2 1,3 5,7 0,1 8,5 wody 46 8,3 0,5 0,4 0,5 0,7 1,8 9,5 14 11 0,5 22 0,5 2,2 7 0,3 7,9 nieużytki 59 8,3 0,2 0,3 1 0,6 1,8 12 13 11 0,7 20 0,8 1,5 6 0,2 9,6 % wytłumaczonej wariancji rozkładu gatunków: 48,6 34,6 -10,7 -8,3 3,3 -1,7 -4,6 30,8 41,9 40,9 -9,74 20,6 -4,54 17,3 33,7 -7,9 19,6 Tabela 2. Ważność analizowanych zmiennych w przyjętych modelach RF. Kolorami tła zaznaczono najważniejsze zmienne dla występowania inwazyjnych gatunków drzewiastych i zielnych, a szarą czcionką – gatunki rzadziej występujące. TEREN BADAŃ – LASY MIEJSKIE WARSZAWY (rycina 1, tabela 1)  wyraźnie zróżnicowane pod względem warunków siedliskowych, wieku i składu gatunkowego drzewo- stanów oraz powierzchni poszczególnych fragmentów;  dominują dwa typy siedliskowe lasu (TSL): bór mieszany świeży (BMśw) i las mieszany świeży (LMśw), znaczny udział w niektórych obiektach mają też: las świeży (Lśw) i bór świeży (Bśw);  gatunki panujące w drzewostanie: 21 gatunków drzew, dominuje sosna zwyczajna, drugie i trzecie miejsce pod względem częstości występowania zajmują brzoza brodawkowata i dąb szypułkowy;  lasy miejskie mają status ochronnych – ich główną funkcją jest kształtowanie środowiska życia człowieka w mieście, zatem gospodarka w nich prowadzona nastawiona jest na hodowlę i ochronę lasu. nr na mapie obiekt powierzcnia obiektu [km 2 ] rozwinięcie granic odległość od centrum [km] jednostka geomorfologiczna dominujące gleby dominujące TSL dominujące gatunki drzew średni wiek gatunku dominującego [lata] udział drzewostanów zgodnych z TSL [%] 1 Bemowo 5,72 2,57 10,09 R.War. Br R LMśw BMśw So Ol 55 78 2 Lasy Białołęki 2,26 3,38 13,79 Tnz Bi Bśw So 44 91 3 Bielański 1,94 2,39 7,72 Tnz Tw R.War. Br Lśw Db 140 76 4 Bródno 1,35 2,09 8,26 Tnz Br LMśw BMśw So 50 61 5 Kabacki 9,37 1,91 12,95 R.War. R G Lśw So Db 85 43 6 Lindego 0,27 1,67 7,68 R.War. R BMśw So 67 59 7 Matki Mojej 0,14 1,41 9,18 Tw Bi Bśw So 56 99 8 Młociny 0,97 1,63 11,31 Tnz G Lśw LMśw So 84 54 9 na Kole 0,5 1,39 4,88 R.War. R Bi BMśw Bśw Rb So 58 49 10 Nowa Warszawa 3,19 1,81 12,01 Tw R Bi BMśw So 57 100 11 Olszynka Grochowska 0,78 1,8 7,84 Tnz R LMśw Brz So 56 68 12 Sobieskiego 5,96 1,32 12,42 Tw R.Woł. R BMśw LMśw So Db 70 92 13 prywatne nadzorowane ∑ 30 śr. 2,47 śr. 2,39 śr. 13,00 Rozproszone, głównie po prawej stronie Wisły R Bśw So 58 85 Wykresy 1–14. Frekwencja gatunków obcych w punktach pomiarowych w Lasach Miejskich Warszawy. 8 7 9 10 11 12 13 14 1 6 5 2 3 4 Rycina 1. Rozmieszczenie punktów pomiarowych w Lasach Miejskich Warszawy. Warszawa 4 3 1 5 9 13 7 6 13 11 8 2+13 2 13 13 13 10 13 13 2 12 Tabela 1. Charakterystyka badanych lasów. Przyjęte skróty: Tz – terasa zalewowa, Tnz – tarasy nadzalewowe, Tw – tarasy wydmowe, R.War – Równina Warszawska, R.Woł – Równina Wołomińska; dominujące gleby: Bi – bielicowe, Br – brunatne, G – glejowe (zabagniane), R – rdzawe Parthenocissus inserta i Impatiens parviflora w Lesie Bielańskim. Fot. E. Kołaczkowska. Acer negundo i Solidago gigantea w Lasku na Kole. Fot. E. Kołaczkowska. Robinia pseudoacacia i Impatiens parviflora w Lasku na Kole. Fot. E. Kołaczkowska. WNIOSKI 1. W warunkach dużego miasta, czynniki siedliskowe, drzewostanowe i lokalizacyjne w przyjętej skali przestrzennej w ograniczonym stopniu tłumaczą zasiedlenie lasów przez obce gatunki inwazyjne. 2. Spośród wymienionych grup czynników największe znaczenie ma lokalizacja względem innych form użytkowania terenu. 3. W Lasach Miejskich Warszawy licznie występuje sześć IGO. Pozo- stałe gatunki reprezentowane są akcesorycznie. 4. Wobec intensywnego odnawiania obserwowanych gatunków, narasta potrzeba dokładnego rozpoznania lokalnej specyfiki zjawiska i o- pracowania metod przeciwdziałania w rezerwatach przyrody. View publication stats View publication stats