VUSLAT 12 Dosya Sayı 246 Aralık-21 Prof. Dr. Mehmet Ali Yargı** MUHAMMED ZÂHİD EL-KEVSERÎ (ESERLERİ VE FIKHÎ GÖRÜŞLERİ)* I. ESERLERİ Oldukça kıymetlf eserler bırakan Kevserî’nfn (Al- lah ona rahmet eylesfn) genelde fıkıh ve hadfs odaklı çalışmalar yaptığı görülmektedfr. Bunun- la bfrlfkte Arap dflf, fıkıh tarfhfnfn yanında genel tarfh, kelâm, kıraat ve dfğer İslamî flfm dallarıyla da flgflenmfş, her bfrfyle flgflf çeşftlf eserler veya makaleler kaleme almıştır. Onun çeşftlf dergflerde yazdığı makaleler daha sonra bfr araya getfrflerek “Makâlâtü’l-Kevserî” adıyla kftap olarak neşredfl- mfştfr. 3 Kevserî’nfn fıkhî çalışmalarının bfrçoğunu Hanefî fıkıh ve usûl anlayışını tanıtıcı ve savunucu eserler oluşturmaktadır. Onun doğrudan veya dolaylı ola- rak Hanefîler aleyhfne yapılan yayınlara ve konuş- malara karşı Hanefîlerf savunma fhtfyacı hfssettfğf, bfr yönüyle de âdeta tarfh fle hesaplaşmaya gfrdfğf görülmektedfr. Kendfnf bfr Hanefî kahramanı ve yf- ğfdf olarak nftelendfrmfştfr. 4 Bu bağlamda müsta- kfl eserler kaleme alarak meselâ İbn Ebî Şeybe’nfn Musannef’fnde Ebû Hanîfe’nfn kabul etmedfğfnf fddfa ettfğf hadfslerf en-Nüketü’t-tarîfe’de tek tek ele alarak fncelemfş, onlar fle nfçfn amel edflme- dfğfnf Hanefîlerfn hadfslere yaklaşımı çerçevesfn- de açıklamaya çalışmıştır. Hatîb Bağdadî’nfn Ebû Hanîfe’ye yönelfk eleştfrflerfnf ve verdfğf bflgflerf Te’nîb’de tek tek ele alarak fncelemfş ve cevapla- maya çalışmıştır. Aynı düşünceyle İbn Adfyy’fn el- Kâmil adlı eserfnf tenkft eden İbdâü vücûhi’t-teaddî adlı eserfnf kaleme almıştır. Cüveynî, Gazzâlî ve Râzî’nfn Ebû Hanîfe ve arkadaşları fle flgflf ftham- larını fçeren eserlerfnfn yenfden basılıp yayınlan- ması karşısında İhkâku’l-hak fsfmlf eserfnf kaleme almış, onda özellfkle Cüveynî’nfn eserfnf dfkkate alarak flerf sürülen fddfalara tek tek cevap verme- ye çalışmıştır. Kevserî, Hanefî fmamlar hakkında bfyograffk ve tarfhî eserler kaleme alarak onları tanıtmaya, on- larla flgflf ortaya atılan bfrçok rfvâyetfn aslında tarfhî veya flmî açıdan doğru olmadığını fspat etmeye çalışmıştır. Bu bağlamda Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf, Muhammed b. el-Hasan eş-Şeybânî, Züfer, Hasan b. Zfyâd, Muhammed b. eş-Şüca‘, Tahâvî ve İbnü’l-Hümâm gfbf Hanefîlerf tanıtan müstakfl eserler kaleme almıştır. Zeylaî’nfn “Nasbu’r-ra’ye li tahrîci ehâdisi’l-Hidâye” fsfmlf eserfne mukad- dfme mahfyetfnde yazdığı “Fıkhu Ehli’l-Irak ve hadîsuhum” başlıklı yazısı da Hanefî fıkhının te- şekkül dönemfnf ve hadfslere yaklaşımını yansı- tan kayda değer bfr çalışmadır. 5 Küçüklüğünden berf tasavvufî bfr çevrenfn fçfnde büyümesfnfn ve kendfsfnfn de tasavvufî bfr hayatı benfmsemesfnfn bfr sonucu olarak Kevserî teves- sül, râbıta ve fstfmdâd gfbf tasavvufî anlayışları savunan eserler de kaleme almıştır. 6 Kevserî Mısır’a gfttfğfnde Osmanlı Devletf’nfn pek çok toprağı fşgal altındaydı, İslam dünyası büyük bfr çöküş fçfndeydf. İslam dünyasında bfrkaç asır- dır devam eden gerfleme ve çöküş, buna karşılık Batı’da gelfşen modern hayat tarzı zamanla bazı flfm ehlfnf harekete geçfrmfş, yenf arayışlara ftmfş, yenf cereyanlar ortaya çıkmıştı. Mısır bu cereyan- ların en canlı olduğu ülkelerden bfrfydf. Gelenek- sel fıkıh ve fıkıh usûlü sorgulanıyor, yenf usûller gelfştfrflmeye çalışıyordu. Kevserî’nfn bu ortamda Hanefî fmamları ve mezhebfnf büyük bfr hararetle savunmasının yanında “reformcular” (Şer’î hüküm- lerde “ıslah” ve “tecdîd”f savunanlar) olarak adlan- dırdığı kfşflere karşı sözlerfyle ve yazılarıyla da sert bfr şekflde karşı koymaya çalıştığı görülmektedfr.