- 135 - Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Cilt: 8 Sayı: 41 Volume: 8 Issue: 41 Aralık 2015 December 2015 www.sosyalarastirmalar.com Issn: 1307-9581 DÎVÂNU LUGÂTİ’T-TÜRK’TE VÜCUT VE ORGAN ADLARI NAMES OF HUMAN BODY AND ORGANS IN DÎVÂNU LUGÂTİ'T-TÜRK Cihan ÇAKMAK * Öz 11. yüzyılın eşsiz eseri Dîvânu Lugâti't-Türk Kâşgarlı Mahmud tarafından 1074-1077 yılları arasında kaleme alınmıştır. Eser Araplara Türkçeyi öğretme amacıyla kaleme alınmış, Kutadgu Bilig ile birlikte Karahanlılar döneminin en önemli iki eserinden biridir. Yaklaşık 8000 civarında kelimeyi ihtiva eden eserde Kaşgarlı 11. yüzyılda yaşamış Türk boylarının konuştukları ağız özeliklerinden, dağ, göl ve yerleşim yeri adlarına; atasözlerinden kullanılan araç gereçlere; hastalıklardan tedavi yöntemlerine kadar geniş bir yelpazede bize o dönemki Türk dünyası hakkında önemli bilgiler vermektedir. Çalışmamızda Dîvânu Lugâti't-Türk’te insan vücudu ve anatomisine ait kelimeler listelenmeye çalışılmıştır. Söz konusu söz varlığı iç organlar, üreme organları, kemik ve eklem adları, temel organlar gibi başlıklar altında tasnif edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Dîvânu Lugâti't-Türk, Söz Varlığı, Organ Adları, Anatomi. Abstract The unique work of 11th-century Dîvânu Lugâti't-Türk was written between the years 1074-1077 by Kâşgarlı Mahmud. The work was written in order to teach Turkish to Arabs, and it is one of the most important work of two Karahans period with Kutadgu Bilig. In the work containing about 8000 words, Kaşgarlı gived important informations about period of 11. century Turkish Word, and Turkish tribes lived in that period and their spoken mouth features, names of mountain, lake and places, equipments used in proverbs, diseases and treatment of diseases. In our study, the words belongs to human body and anatomy in Dîvânu Lugâti't-Türk was tried to be listed. The vocabulary have been classified under the headings such as internal organs, reproductive organs, bones, names of joint and basic organs. Keywords: Dîvânu Lugâti't-Türk, vocabulary, organ names, anatomy. 1. Giriş Dîvânu Lugâti’t-Türk XI. yüzyılda Kâşgarlı Mahmud tarafından kalem alınmış ve dönemin Abbasi halifesine sunulmuştur. Çağının en güçlü kalemlerinden olan Kâşgarlı atının sırtında Türk boylarını adım adım dolaşmış, halkın konuştuğu kelimelerden, gelenek-göreneklerine, yiyeceklerinden gündelik hayatta kullandıkları araç gereçlere, atasözlerinden çocukların oynadıkları oyuncaklara varana kadar çok sayıda malzemeyi Dîvân’ına kaydetmiştir. Listelediği yaklaşık 8000 civarında kelime adeta 11. yüzyıl Türk Dünyasına ayna tutmakta ve okuyucuların önemli ölçüde fikir sahibi olmasına imkan sağlamaktadır. Çalışmada esas itibariyle Ahmet Bican Ercilasun ile Ziyat Akkoyunlu’nun 2014 yılında birlikte hazırladıkları Dîvânu Lugâti't-Türk adlı çalışma kullanılmıştır. Şüphesiz DLT çok sayıda çalışmaya konu olmuş, içindeki malzeme işlenmekle bitmeyecek kadar zengindir. Bu çalışmada Dîvân’daki insan anatomisine ait vücut ve organ adlarına ait söz varlığı ele alınmıştır. 2. İnceleme yöntemi Çalışmada elde edilen söz varlığı iç organlar, üreme organları, kemik ve eklem adları ile temel organlar başlıkları altında tasnif edilmiştir. İncelemede Ahmet Bican Ercilasun ile Ziyat Akkoyunlu’nun çalışmasının yanı sıra Sir Gerhard Clauson’un 13. yüzyıl öncesindeki Türkçe söz varlığına ilişkin yayımladığı An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish ile Ahmet Caferoğlu’nun Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü eserleri kullanılmıştır. Çalışmada mümkün mertebe organ adlarının ilk şekillerine sadık kalınmaya çalışılmış, süŋük “kemik”, adak “ayak” gibi birkaç örnek dışında Çağdaş Türk lehçelerindeki görünümlerine yer verilmemiştir. Bununla birlikte organ adlarının lehçelerde bugün yaşayan şekillerine bakıldığında söz konusu kelimelerin aynen veya birkaç ufak ses değişikliği ile canlı bir şekilde kullanıldığı görülmektedir. Madde başlarına yönelik etimoloji tahlilleri yapmaktan da kaçınılmıştır. Söz konusu çalışmadaki esas amaç 11. yüzyılın önemli bir eseri olan Dîvânu Lugâti't-Türk’teki insan vücudu ve anatomisine ait organ adlarının bir sınıflandırılmasının yapılması ve bu kelimelerin hangi oranda * Yrd. Doç. Dr., Celal Bayar Üniversitesi Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, cihancakmak1818@gmail.com