ALI ŞIR NEVÂYÎ’NIN BIR GAZELI ÜZERINE Funda TOPRAK * Büyük düşünür, Çağatay Türkçesi şiirinin eşsiz temsilcisi Ali Şir Nevâyî, şiirlerinde derin felsefi düşüncelerini okuyucusuyla paylaşmış bir şairdir. O, sözcükleri bir sihirbaz maharetiyle kullanırken seçtiği sözcükleri, düşünce- lerine elbise gibi giydirmiştir. Onun hikmet düşüncesini yansıttığı, kendisi- ne özgü hayalleri sunduğu sayısız şiiri bulunmaktadır. Bu çalışmada onun Garā’ibü’s-Sıgar adlı eserinde geçen bir şiiri hem hayal hem düşünce dünyası açısından incelenip yorumlanmaya çalışılacaktır. Nevâyî’nin ahlak, vefasız- lık, dünyanın geçiciliği, kanaatkârlık, tevazu gibi değerleri işlediği hikemî sayılabilecek gazellerinden olan bu gazel, klasik edebiyatımızda hikemî şiir anlayışının Doğu Türkçesi eserlerinde de varlığını göstermesi açısından da önemlidir. Edebiyatımızda Nābî ile anılan bu tarzı Ali Şir Nevâyî’de de tespit etmek mümkündür. Nevâyî’nin amacı kendi ahlaki görüşlerini aktarırken oku- yucusunun dikkatini çekmek, onu uyarmaktır. Metaforları araç olarak kullan- mada da ustadır, dünyanın aldatıcılığını şeker sözler ve gülüşlerle anlatmaktan hoşlanır. Bu şiirde de onun zengin metafor dünyasını bulmak mümkündür. Nevâyî’de genel olarak tasavvufi ahlakın görüldüğünü söylemek yanlış olmayacaktır. “Tasavvufi ahlakın temel özellikleri şu şekilde özetlenebilir: ya- ratılanı yaratandan ötürü sevmek, nefsin kötü arzularını dizginlemek, ihtiyaç- larını asgariye indirmek, dünyanın ruhu alçaltan yönlerine değer vermemek, zühd, riyazet, feragat, fedakârlık, her türlü sıkıntı ve ızdırap karşısında tam bir tevekkül ve rıza ile Allah’ın mutlak iradesine teslim olmak, gerçeğin bilgisine (marifet) tam bir kalp ve ruh tasfiyesi ve ahlak güzelliği ile ulaşılacağına inan- mak, şahsi, ailevi ve millî benliği hatta ümmet benliğini aşarak bütün insan- lığı kucaklayan bir sevgi zenginliğine ulaşmak.” (Çağrıcı 1985: 72). Burada ifadesini bulan ahlak anlayışı, onun şiirlerinin de arka planını oluşturur. O vahdetivücut felsefesine inanır. Nitekim onun; Sen idiñ vü bes yana mevcut yok, Cilve kılıb hüsnüñe özüñe öz hüsnüñ ok. * Prof. Dr., Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.