TARIM BILIMLERI DERGISI 2004, 10 (4) 481-489 Tokat Kazova Ko ^ ullar ^ nda Baz ^^ Makarnal ^ k Bu ^ day Genotiplerinin Verim, Verim Unsurlar ^^ ile Kalite Özelliklerinin Belirlenmesi Mehmet Ali SAKIN' Ahmet YILDIRIM 1 Sabri GÖKMEN / Geli ^^ Tarihi: 31.09.2004 Özet: Makarnal ^ k bu ^ day üretiminin art ^ r ^ lmas ^^ için ülkemizin de ^ i ^ ik bölgelerinde yüksek verimli ve kaliteli genotiplerin belirlenmesi gerekmektedir. Bu çal ^^man ^ n amac ^ , Tokat yöresine uygun verim ve kalitesi yüksek yeni makarnal ^ k bu ^ day genotiplerini belirlemek ve makarnal ^ k bu ^ day ^ n üretimini art ^ r ^ c^^ çal ^^ malara katk ^ da bulunmakt ^ r. Ara ^t ^ rma, 2001-2002 ve 2002-2003 yeti ^tirme dönemlerinde Tokat-Kazova ko ^ ullar ^ nda yürütülmü ^tür. Ara ^t ^ rmada, deneme materyali olarak ICARDA'dan sa ^ lanan 23 hat ve Cham 1, Altar 84 ve Waha uluslararas ^^ çe ^ itlerle birlikte ulusal çe ^ it olarak bölgede yeti ^tirilmekte olan Sofu ve Gediz-75 kullan ^ lm ^^t ^ r. Deneme tesadüf bloklar' deneme desenine göre üç tekerrürlü olarak kurulmu ^tur. incelenen tüm özellikler bak ^ m ^ ndan genotipler aras ^ nda önemli farkl ^ l ^ k elde edilmi ^tir. Elde edilen sonuçlara göre, Tokat-Kazova bölgesi için tane verimi bak ^ m ^ ndan Mrb3/Albit-1, dönmeli tane oran ^^ bak ^ m ^ ndan Terbol97-1, hem tane verimi hem de kalite bak ^ m ^ ndan ise Lagamarb-1 genotipleri önerilebilir. Bu ve benzeri çal ^^malarda belirlenen yeni genotiplerin kullan ^ lmas ^^ bölgede makarnal ^ k bu ^ day ^ n üretimini art ^ rabilir. Anahtar Kelimeler: makarnal ^ k bu ^ day, genotip, verim, dönmeli tane oran ^^ Determining the Yield, Yield Components and Quality Properties of Some Durum Wheat Genotypes in Tokat-Kazova Conditions Abstract: Determining of high yielding and good quality genotypes for increasing durum wheat production is necessary in different regions. The aims of this study were to determine new durum wheat genotypes with high yielding and quality properties suitable for the Tokat region and make a contribution to increase durum wheat production. This research was conducted in 2001-2002 and 2002-2003 growing seasons at the Kazova plain in Tokat. As plant materials, 23 lines and Cham 1, Altar 84 and Waha international cultivars obtained from ICARDA along with Sofu and Gediz-75 as national cultivars were used in the trial. The experiments were conducted in the randomized complete block design with three replications. There were significant differences among genotypes for all characters. According to the results, Mrb3/Albit-1 for grain yield, Terbol97-1 for percentages of yellowberry kernels, Lagamarb-1 for not only grain yield but also quality were recommended for Tokat-Kazova region. Durum wheat production in the region could be increased by using new genotypes which are determined in this and similar studies. Key Words: durum wheat, genotype, yield, yellowberry kernel percentage Giri ^^ Makarnal ^ k bu ^ day, Akdeniz ve Yak ^ n Do ^ u'nun yar ^^ kurak iklimine adapte olmu ^^ bir ürünü olup, bu bölgelerde ya ^ayan insanlar ^ n birço ^ unun temel besini durumundad ^ r. Dünyada bu ^ day üretimine ayr ^ lan alan ^ n yakla^^ k 7.5'inde makarnal ^ k bu ^ day yeti ^tirilmektedir (Anonymous 2000). Türkiye en önemli makarnal ^ k bu ^ day üreticisi ülkelerinin ba ^^ nda gelmekle birlikte, ekim alanlar ^^ son y ^ llarda belirgin bir ^ekilde azalm ^^t ^ r. Bunun en önemli nedeni geli ^tirilen k ^ sa, sa ^ lam sapl ^^ ve yüksek verimli ekmeklik bu ^day çe^ itlerinin üretimlerindeki art ^^t ^ r. Türkiye'de makarnal ^ k bu ^ day üretiminin büyük ço^ unlu^ u Orta Anadolu ve Tokat' ^ n da bulundu ^ u Geçit bölgelerinde yap ^ lmaktad ^ r. Kuru tar ^ m sisteminin uyguland ^^^^Tokat bölgesi, kaliteli makarnal ^ k bu ^ day yeti ^tirmek için uygundur. Bununla birlikte, yörede makarnal ^ k bu ^ day üretimi daha çok saman verimi yüksek çe^itlerle yap ^ lmaktad ^ r. Bu çe ^ itler yatmaya hassas, uzun boylu çe ^ itlerdir. Kuru tar ^ m sisteminin uyguland ^^^^bölgelerde verimin bugünkü düzeyin üzerine ç ^ kar ^ lmas ^^ için ekolojik ^ artlara uygun yüksek verimli çe ^ itlerin belirlenerek 'Gaziosmanpa ^a Üniv. Ziraat Fak. Tarla Bitkileri Bölümü -Tokat üreticilere aktar ^ lmas ^^ gerekmektedir. Zira, uygun çe ^ it ve kaliteli tohumluk ile bu ^ dayda verim kuru tar ^ m sisteminde %30'lara kadar art ^ r ^ labilmektedir (Kün ve ark. 1995). Bu ^ekilde belirlenen verimli ve kaliteli makarnal ^ k bu ^ day çe ^ itlerinin üretime al ^ nmas ^ , bölgenin ve Türkiye'nin kendi gereksinimini kar ^^ layacak ve d ^^sat ^ m olanaklar ^ n ^^ art ^ racakt ^ r. Yeni çe ^itlerin geli ^tirilmesinde introdüksiyon bu ^ day genotipleri de ^ slahta kullan ^ lmaktad ^ r. Son y ^ llarda CIMMYT ve ICARDA gibi uluslararas ^^ kurulu ^ lardan ülkemize yeni genotipler girmi ^tir. Bu yeni bu ^day genotiplerinin genetik tabanlar ^^ daha geni ^^ oldu ^ u için hastal ^ k, zararl ^ , kurakl ^ k ve yatmaya dayan ^ kl ^ l ^ k genlerinin bulundu ^ u saptanm ^^t ^ r (Yüce ve ark. 2001). Son y ^ llarda seçilen genotiplerin potansiyel verimlerinde bir ilerleme kaydedildi ^ i ve bu potansiyelin daha da art ^ r ^ labilece ^ i bildirilmektedir (Toklu ve ark. 2001). Bu çal ^^man ^ n amac ^ , Tokat bölgesine uygun verim ve kalitesi yüksek yeni makarnal ^ k bu ^day genotiplerini belirlemek ve makarnal ^ k bu ^ day ^ n üretimini art ^ r ^ c^^ çal ^^ malara katk ^ da bulunmakt ^ r.