ÖZBEK SÖZLÜ DESTAN GELENEĞİNDE DEĞİŞİM VE TÜR SORUNU Dr. Selami Fedakar * Sözlü halk kültürü ürünleri; yaratıcıları, dinleyicileri ve işlevleri bakımından dinamik bir yapıya sahiptir. Dinamik bir yapıya sahip olan bu yaratmalarda görülen en belirgin özellik, bu ürünlerin yaratıldıkları toplumda meydana gelen sosyal, ekonomik ve kültürel değişmelere paralel olarak, bazı özelliklerinin veya çoğu özelliğinin değişebilir nitelikte olmasıdır. Başka bir ifadeyle söylemek gerekirse, sözlü ürünleri yaratan toplumun değişen hayat şartlarına ve zamanla ortaya çıkan ihtiyaçlarına uygun olarak, bu ürünlerde de değişim kaçınılmaz bir şekilde ortaya çıkar. Yaygın olarak bilinen sözlü kültür ürünlerinden olan destanlar, diğer sözlü kültür ürünlerine benzer bir şekilde, içinde yaratıldıkları toplumun sosyal, ekonomik ve kültürel şartlarına bağlı olarak değişen ve zaman içinde gelişerek zenginleşen türlerden biridir. İlk dönemlerde, öğretici ve bilgilendirici işlevleri bulunan destanların, daha sonraki dönemlerde, temel olarak bilgilendirmenin yanında, kültürel değerlerin yeni kuşaklara aktarılması işlevine de sahip oldukları görülmektedir. Zamanla destanların işlevlerinde meydana gelen değişiklikler, destan türünün temel özelliklerini belirleyen unsurların da değişmesi sonucunu doğurmuş ve birbirinden farklı konuların işlendiği destanların oluşmasını sağlamıştır. Destanların tür özelliklerinde tarihsel süreç içinde meydana gelen değişim; sosyal, ekonomik ve kültürel şartlara bağlı olarak dinleyicide, anlatıcıda ve destan metninde birbirini takip eden bir dizi değişim sonucunda ortaya çıkmıştır. Toplumdaki sosyal, kültürel ve ekonomik değişmeler, destanların dinleyici kitlesinin talep ve ihtiyaçlarını doğrudan etkilemektedir. Dinleyici kitlesinin ihtiyaçlarına bağlı olarak, anlatıcı ya anlattığı metinde bu yeni ihtiyaçlara cevap verecek değişikler yapmakta ya da tamamen farklı ve yeni metinler oluşturmaktadır. Toplumsal yapılarda meydana gelen değişim; dinleyici, anlatıcı ve destan metninde bir dizi etkileşim yaratmakta ve bu etkileşim sonucunda destanların konularında değişmeler meydana gelmektedir. Bildirimizde, Özbek destan geleneğindeki destanların konularındaki değişim ve bu değişimin destan alt türlerinin oluşumundaki etkisi tartışılacaktır. Söz konusu değişim, anlatı, anlatıcı ve dinleyici kitlesinde meydana gelen değişimden hareketle ele alınacaktır. Öncelikle, Özbek destanlarının alt türlerinin ortaya konulması bakımından, Özbek destanlarının * Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü.