129 AUTOBIOGRAFIZMY THEMERSONÓW SAMOCHÓD THEMERSONA. O DOŚWIADCZENIU AUTOBIOGRAFICZ- NYM W BAYAMUSIE Agnieszka Karpowicz — Instytut Kultury Polskiej, Wydział Polonistyki, Uniwersytet Warszawski artykuł recenzowany / peer-reviewed article „Realność z realności nie wchodzi w sztukę. Od fikcji z fikcji – odwraca się publiczność. Pozostaje fikcja z realności – wynalazek rosyjski – filmy z okresu po Eisensteinie i Pudowkinie, powieści detektywistyczne – i realność z fikcji: opera, balety, pewne powieści dla kobiet”. [wpis w dzienniku Stefana Themersona, 5.01.1941; Themerson and Themerson 98] „Ale te sprawy autobiograficzne są jak samochód, który zabierasz ze sobą (a raczej to on zabiera ciebie na zwiedzanie). Nie możesz go uniknąć, ale zachowu- jesz się tak, jakby go tam nie było” – wyjaśniał Stefan Themerson w liście do szwedzkiego tłumacza Bayamusa, który prosił korespondencyjnie o kilka wyjaśnień w tej kwestii. Samochód, pisze autor Pędrka Wyrzutka, nie istnieje w umyśle podróżującego, z jego perspektywy nie stanowi integralnej ani mentalnej części mijanych krajobrazów. „Tak samo jest, jak sądzę, ze szczegółami autobiograficznymi. Muszą być w książce, ale powin- niśmy zachowywać się tak, jakby ich tam nie było” 1 1 „But autobiographical things are like a motor car you take with you (or rather it takes you to sightseeing). You can’t avoid it, but you behave as if it were not there. You censor it in your mind, you exclude it from the mental sphere of picture of the landscape. Same, I think, with autobiographical details. They must be in the book, but we should act as if they weren’t there” (transkrypcja z maszynopisu, tłum. własne). Bardzo – pisarz domyka metaforę, dalej potwierdzając jednak kilka faktów, o które dopytuje Lars Gustav Hellström, i rozumiejąc, że z perspektywy tłumacza ten problem może być postrzegany inaczej. Themerson – nigdy nieepatujący szczegółami autobiograficznymi w swojej twórczości – w liście do tłumacza nie ukrywa jednak, że narrator opowiadania to jego alter ego, już wtedy, gdy przedstawia się: „Uro- dzony 25 stycznia 1910, jak może Pan wywnioskować z 27. strony BAYAMUSA” 2 [Letter], dodając również, że w tej nieprawdopodobnej historii można znaleźć wiele prawdziwych faktów biograficznych. Zauważmy od razu, że w samochodowej metaforze pisarz mówi dziękuję Honoracie Sroce za udostępnienie skanu listu. Pisarz informuje tu, że tekst Bayamusa napisał w 1945 r. Na temat translatorskich aspektów tej korespondencji zob. [Derdowska]. 2 „Born 25th January 1910, as you may deduce from BAYAMUS page 27”.