Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, Cilt 30, Sayı 4, Ekim 2021, s.145-178 Bir Kentli Hakkı Olarak Ulaşım ve Dolaşım Hakkının Farklı Planlama Modelleri ve Dezavantajlı Gruplar Özelinde İncelenmesi Hazal Ilgın BAHÇECİ BAŞARMAK * Harika TOS ** Öz: Mekânsal etkinliklerin ve kamusal alanların kullanımının ölçümünde sıklıkla referans verilen bir kavram olarak kısaca, bireyin sahip olduğu insan haklarını kentsel mekânda yeterince ve özgürce kullanabilmesi şeklinde tanımlanabilecek kentli hakları, oldukça ge- niş bir yelpazeye yayılmakta olup, ulaşım ve dolaşım hakkı da kentli haklarının önemli bir boyutunu oluşturmaktadır. “Toplu taşıma, özel arabalar, yayalar ve bisikletliler gibi tüm yol kullanıcıları arasında, birbirinin hareket kabiliyetini ve dolaşım özgürlüğünü kı- sıtlamayan uyumlu bir düzenin sağlanması”nın karşılığı olan ulaşım ve dolaşımın bir kentli hakkı olarak güvence altına alınabilmesi için kentteki tüm yol kullanıcıları arasında uyumlu bir dengenin sağlanması gerekmektedir. Bu bağlamda kentsel planlamanın önemli bir parçası olan ulaşım planlaması da, günümüzde giderek artan kentsel nüfus ve ya- yılmacı kentleşme politikalarının tetiklediği sınırsız hareketlilik eğilimiyle birlikte önemli gündem maddelerinden birisi haline gelmiştir. Farklılaşan ulaşım ağları ve toplumun her kesiminin artan erişilebilirlik talebi, doğru politika ve uygulama araçları ile bir bütün olarak organize edilmediğinde, başta sosyal adaletle ilgili pek çok kentsel problemin kat- lanarak büyümesine yol açmaktadır. Bu çalışmanın amacı kentli hakları içinde önemli bir yer tutan ulaşım ve dolaşım hakkının incelenmesidir. Bu çerçevede önce bu hakkın güvence altına alınmasına yönelik Avrupa Birliği ve Türkiye’deki yasal çerçeve ele alı- nacak, ardından hakkın kavranabilmesi adına somut kent planlama modelleri ve düzenle- meler içindeki yeri incelenecek, son olarak da hakkın toplumdaki dezavantajlı gruplardan olan engelliler, yaşlılar, çocuklar ve kadınlar açısından kullanımı değerlendirilecektir. Bu kapsamda; Avrupa Birliği sınırlarında ulaşım ve dolaşım hakkının kullanımını garantiye alan başlıca uygulama, sözleşme ve bildirgeler ile Türkiye’de bu hakkın yasal çerçevesini oluşturan kanun, kanun hükmünde kararname, yönetmelik ve kalkınma planlarına değini- lecek; tüm mevzuat ayrıntılı şekilde incelenmeyecektir. Anahtar Kelimeler: Kentli Hakları, Ulaşım ve Dolaşım Hakkı, Dezavantajlı Gruplar * Doç. Dr., Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Adalet Yönetimi Bölümü, hazalil- gin@gmail.com, ORCID: 0000-0003-3967-0960. ** Yüksek lisans öğrencisi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Şehir ve Bölge Planlama Bölümü, Yüksek Lisans Öğrencisi, Isparta, ORCID: 0000-0002-7020-8910. Makale Geliş Tarihi: 18.07.2021 Makale Kabul Tarihi: 28.09.2021