32 KADMİYUMUN ÇEVRE VE İNSAN SAĞLIĞI ÜZERİNE ETKİLERİ FİLİZ ÖKTÜREN ASRİ 1 SAHRİYE SÖNMEZ 2 SEDAT ÇITAK 2 1 Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü/ANTALYA 2 Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Toprak Bölümü/ ANTALYA ÖZET Kadmiyum elementi ekosistemde en tehlikeli ağır metal kirleticilerinden biri olup canlı organizmalar için toksiktir. Fosforlu gübre ve arıtma çamurlarının uzun süreli kullanılması nedeniyle Dünyanın birçok bölgesindeki tarım toprakları az veya orta düzeyde kadmiyum birikimine maruz kalmaktadır. Kadmiyum toprak-bitki sistemindeki yüksek mobilitesi nedeniyle kolaylıkla besin zincirine dâhil olabilmekte böylece bitki, hayvan ve insan sağlığı açısından tehlikeli olabilmektedir. Bitkiler tarafından alınan ve bitki bünyesinde biriktirilen kadmiyum, protein sentezi, azot ve karbonhidrat metabolizması, enzim (nitrat redüktaz) aktivasyonu, fotosentez ve klorofil sentezi gibi birçok metabolik aktivitenin bozulmasına neden olmaktadır. Bitki bünyesinde Kadmiyum biriktirilmesinin sonucunda verim ve kalite azalmakta, dolayısıyla önemli düzeyde ürün kaybı meydana gelmektedir. Bunun yanı sıra günümüz koşullarında örtü altında yoğun gübre kullanımıyla yetiştirilen ürünlerin kullanıldığı modern toplumlardaki insanların kadmiyum toksisitesinden kaçınmaları imkânsız gibi görünmektedir. Kadmiyum ve bileşenleri böbrekler ve karaciğerde birikerek yüksek tansiyon, akciğer kanseri, kemik erimesi ve kansızlık gibi önemli rahatsızlıklara neden olabilmektedir. Bu derlemede çevre açısından önemli bir kirletici ve ağır metal olan kadmiyumun toprak, bitki ve insan sağlığı üzerine etkilerine değinilmiştir. Anahtar Kelimeler: Kadmiyum, çevre kirliliği, bitki sağlığı, insan sağlığı THE EFFECT OF CADMIUM ON ENVİRONMENT AND HUMAN HEALTH ABSTRACT Cadmium is one of the most toxic heavy metals for living organisms. In world, soils are prone to elevating Cd concentrations due to continous use of phosphorus fertilizers and sewage sludge. Cadmium is very risky for plant, animal and human health due to very high mobility in soil and plant system. The presence of Cd in plants results in many physiological alterations affecting protein synthesis, nitrogen and carbohydrate metabolism, enzyme (i.e. nitrate reductase) activity, photosynthesis and chlorophyll synthesis. Accumulation of cadmium in plant tissues significantly reduces crop quality and yield. Accordingly, excessive fertilizers usage in greenhouses inevitanly results in elevated Cd concentration which may be toxic to human. The most serious consequences of chronic cadmium toxicity are: cancer (lung and prostate), kidney damage, pulmonary emphysema, bone disease (osteomalcia and osteoporosis) and anemia. The aim of this review was to evaluate the effects of cadmium on soil, plant and human health. Key word: Cadmium, environmental pollution, plant health, human health 1. GİRİŞ Yirminci yüzyılın başından itibaren artan nüfusun baskısıyla modern tarıma geçilmesi ve hızlı sanayileşmeyle birlikte, çevre kirliliği problemleri de ortaya çıkmaya başlamıştır. Hızla artan dünya nüfusunun beslenmesi, gelişen endüstrilerin ve kentleşmenin bir sonucu olarak günümüzde de giderek artan boyutlarda önemini korumaktadır. Endüstrileşme ve kentleşmeye bağlı olarak artan çevre kirliliği ile birlikte toprak kirliliği de ortaya çıkmış ve canlılar üzerinde tehlikeli olabilecek boyutlara ulaşmıştır. Doğrudan ve dolaylı yollardan oluşabilen çevre ve toprak kirliliği probleminden besin zinciri yoluyla bütün organizmaların etkilenmesi, bu problemin büyüklüğünü ve tehlikesini daha da arttırmaktadır. Çevre ve toprak kirliliğine neden olan faktörlerden en önemlisi ağır metallerdir (Stresty ve Madhava Rao, 1999). Ağır metallerden biri olan Cd tarım topraklarında bulunması ana materyal kaynaklı olabileceği gibi endüstriyel faaliyetler, fosforlu gübreler, lağım