* Afdeling Pedagogiek, Rijksuniversiteit Groningen, Grote Rozenstraat , TJ Groningen. E-mail: fedor.debeer@han.nl (Nijmegen) en p.c.m.bakker@rug.nl F. de Beer, Witte jassen in de school. De schoolarts in Nederland ca. - (Assen ). A. de Knecht-van Eekelen, ‘Ontwikkeling van de schoolgeneeskunde in Nederland (-)’, in: Gewina () -; A.H. Bergink, Schoolhygiëne in Nederland in de negentiende eeuw (Veendam ). A.H.M. Kerkhoff, Nauwelijks een machtiger wapen. Schoolgezondheidszorg als een collectieve voorziening (- ) (Amsterdam ). N. Bakker, J. Noordman & M. Rietveld-van Wingerden, Vijf eeuwen opvoeden in Nederland. Idee en praktijk - (Assen ) -. Alleen in Amsterdam zette de gemeente consultatiebureaus op. De gevaren van het schoolgaan. Over het ontstaan van de schoolgezondheidszorg in Nederland (ca. ) FEDOR DE BEER & NELLEKE BAKKER* Inleiding Schoolhygiëne heeft een lange geschiedenis in Nederland, schoolgeneeskunde een veel kortere. Het verschil is een eeuw, de negentiende om precies te zijn. In die eeuw dicteerden schoolwetten hygiënisch toezicht op gebouwen en klaslokalen door schoolopzieners, maar onthield de overheid zich van inspectie van de gezondheid van de leerlingen. Die laatste taak maakte wel deel uit van de instructie van de schoolartsen die vanaf de Nederlandse scholen betraden. Preventieve medische zorg voor de leerlingen, met name het voorkomen van de verbreiding van besmettelijke ziekten via de school, is daarna nog ruim een halve eeuw de kerntaak gebleven van deze gemeentelijke functionarissen, zoals blijkt uit een recent verschenen proefschrift. De komst van witte jassen in de school markeert het begin van wat met recht ‘schoolgezondheidszorg’ mag heten en daarmee van medicalisering van het leven van schoolkinderen. Eerdere studies laten de ‘schoolgeneeskunde’ niettemin beginnen bij het ontstaan van de nationale staat, die in een eerste schoolwet en inspectie van het onderwijs in het leven riep. Deze onderzoekers beschouwen haar als een onderdeel van de zich ontplooiende sociale geneeskunde, die wortelde in de Verlichting, of als een collectieve voorziening die deel uitmaakte van de opkomende verzorgingsstaat. Zij projecteren een doorgaande lijn van school- naar leerlinghygiëne en een geruisloze entree van medici in dienst van de lokale overheid in het hol van de omstreeks heftig om de school strijdende Neder- landse leeuw. De realisatie van medisch toezicht op het schoolkind was in die tijd en in de gekozen vorm volgens ons echter allerminst vanzelfsprekend of een logisch gevolg van voorafgaande ontwikkelingen. Andere, goedkopere of beter in het verzuilde onderwijs- bestel passende wegen lagen open, zoals de hygiënische scholing van onderwijzers, maar die is men welbewust niet ingeslagen. Ook het feit dat schoolartsen in dienst traden van gemeenten roept vragen op. Niet alleen vanwege de kracht van de verzuiling, maar ook in het licht van het feit dat andere vormen van preventieve medische zorg vrucht waren van particulier initiatief. Kijken we naar kinderen, dan gaat het om consultatiebureaus voor zuigelingen en vakantiekolonies, voorzieningen die in dezelfde periode zijn ontstaan. Studium () -