454 Rekomendacje • Recommendations NOWOTWORY Journal of Oncology 2014, volume 64, number 5, 454–457 DOI: 10.5603/NJO.2014.0073 © Polskie Towarzystwo Onkologiczne ISSN 0029-540X www.nowotwory.viamedica.pl Zalecenia komitetu ekspertów działającego w ramach projektu EuSANH dla ministra zdrowia w sprawie organizacji skriningów populacyjnych Magdalena Bielska-Lasota 1 , Anna Dębska 1 , Dorota Cianciara 2 , Maria Piotrowicz 1 , Mirosław J. Wysocki 1 Experts Committee recommendations to the Minister of Health on the organizing population screening with regard to the European Science Advisory Network for Health 1 Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego — Państwowy Zakład Higieny 2 Zakład Epidemiologii i Promocji Zdrowia, Szkoła Zdrowia Publicznego, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego W obliczu wielu wyzwań, w tym starzenia się społe- czeństwa i zagrożenia chorobami nowotworowymi, Unia Europejska podejmuje szereg działań zapobiegających przedwczesnym zgonom. Nowotwory, obok chorób układu krążenia, od kliku lat są główną przyczyną zgonów w Europie [1]. Jednym z narzędzi mających wpłynąć na zmniejszenie umieralności są skriningi populacyjne. W związku z potrzebą opracowania nowej edycji progra- mu zwalczania raka zasadne jest przypomnienie kluczowych dokumentów sporządzonych w celu osiągnięcia najwyższej skuteczności zdrowotnej i ekonomicznej organizowanych masowych badań przesiewowych w kierunku wczesnego wykrywania nowotworów (skriningów populacyjnych) w krajach UE. Jest szczególnie ważne, aby osoby wspierające, organizujące i wdrażające skrining w Polsce miały dostęp do tych dokumentów. Skrining jest interwencją skierowaną do wybranej popu- lacji. Jego celem jest zmniejszenie umieralności z powodu określonych chorób, w tym nowotworów [2]. Organizacja skrinigu jest działaniem kompleksowym i wieloetapowym — poczynając od rozpoznania istniejącego stanu wiedzy w tym zakresie i otwarcia społecznej debaty, na zapewnieniu fnansowania, stabilności organizacyjnej i podtrzymywaniu społecznego zaufania kończąc [2]. W projektowaniu skri- ningu wykorzystuje się przede wszystkim wiedzę epide- miologiczną, onkologiczną, jak również wiedzę z zakresu organizacji i zarządzania. Równie ważna jest wiedza o ko- munikowaniu się. Udane wdrożenie masowych badań przesiewowych w kierunku raka wymaga akceptacji społecznej, wykorzysta- nia najlepszych praktyk opartych na dowodach oraz kontroli i weryfkacji jakości w każdej fazie ich realizacji [2]. Istnieje szereg zaleceń, których uwzględnienie jest konieczne, aby skrining osiągnął swój cel [2, 3]. Brak jednorodnej polityki w zakresie strategii realizacji badań przesiewowych pro- wadzi do rozbieżności w ocenie skuteczności i kosztów programów [4]. Eksperci podkreślają, że źle prowadzony skrining powoduje więcej strat niż korzyści [5], dlatego tak dużą uwagę zwraca się na konieczność systematycznej oceny efektów zdrowotnych i kosztowych, prowadzonej z zastosowaniem metod naukowych. Ocena daje podstawy do podjęcia decyzji o poprawie funkcjonowania lub zaprze- staniu działania skriningu. Wdrażanie skriningów regulują Zalecenia Rady Unii Europejskiej z dnia 2 grudnia 2003 r. w sprawie badań prze- siewowych w kierunku raka (2003/878/WE) [6]. Z uwagi na wieloaspektowość badań skriningowych opracowano europejskie rekomendacje dotyczące diagnozy i leczenia nowotworów piersi, szyjki macicy i jelita grubego, co do których istnieją dowody, że skrining populacyjny przynosi zakładany efekt [7–9]. Opracowanie tych rekomendacji zostało podkreślone w strategii dla zdrowia UE, tzw. „Bia- łej księdze” [10], a ich wdrażanie poparły liczne rezolucje Parlamentu Europejskiego [11–13]. Polska, podobnie jak większość państw europejskich, rozpoczęła wdrażanie i utrzymuje funkcjonowanie skriningu w zakresie wyżej wymienionych nowotworów. Jednak podobnie jak w Pol- sce, tak i w całej Unii Europejskiej istnieją liczne modyf- kacje i odejścia od zaleceń, co skutkuje obniżoną jakością całego procesu [14].