Turk Urol Sem 2012; 3: 49-54 49 Özet I Abstract Yaz›şma Adresi / Address for Correspondance: Dr. M. Öner Şanlı, İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi, Üroloji Anabilim Dalı, Cerrahi Monoblok 1. Kat 34390 Çapa, İstanbul, Türkiye Tel: 0212 414 20 00-32276 Faks: 0212 635 1918 E-posta: sanlio@istanbul.edu.tr doi:10.5152/tus.2012.13 Giriş Prostat spesifik antijen (PSA), ideal belirteç’in sahip olması gereken birçok karakteristiğe sahip olmadığı halde, günümüzde en çok kullanılan onkolojik belirteç olma özelli- ğini sürdürmektedir. Molekül ağırlığı 34 kDa olan PSA; kal- likrein ailesine bağlı bir serin proteazdır. Öncelikle prostat dokusu ve seminal sıvıda izole edilmiş olmasına karşın, daha sonra yapılan çalışmalarda tükrük salgısı, pankreas ve meme dokularında da tespit edilmiştir. Esas biyolojik fonk- siyonu semen’in likefaksiyonu olan PSA, prostat kanseri ve benign prostat hiperplazisi olan hastaların tanı, tedavi ve takip süreçlerinde sıklıkla kullanılmaktadır. Günümüzde, gelişmiş ülkelerde yaşayan 50 yaş ve üze- rindeki her 4 erkekten 3’ünün prostat kanseri taraması amacı ile serum PSA değerlendirmesi yaptırdığı bilinmekte- dir. Prostat kanseri taramasının yapıldığı ülkelerde, prostat kanserine bağlı ölüm oranları son yıllarda düşüş gösterdiği saptanmıştır. Bu değişiklikte kanser taramasının dışında etkili faktörler olup olmadığı halen tartışılan bir konudur. Bu derlemenin amacı PSA’in tarihçesini, biyokimyasal ve klinik özelliklerini gözden geçirmek ve izoformlarından bahsetmektir. Tarihçe Parmakla rektal muayene (PRM), prostatik asit fosfataz (PAP) ve transrektal ultrasonografi (TRUS), PSA bir belirteç olarak kullanılmadan önce klinisyenlerin prostat kanseri tanısını koymak için başvurdukları temel yöntemlerdi. Fakat Prostat spesifik antijen (PSA), günümüzde en sık kullanılan tümör belirtecidir. PSA’nın rutin kullanımı ile beraber prostat kanseri- ne daha erken evrelerde tanı koymak mümkün olmuştur. Human kallikrein 3 (hK3) olarak da bilinen PSA, enzimatik aktiviteye (serin proteaz) sahiptir. Prostattaki duktal epitel hücrelerinde üretilir ve esas biyolojik fonksiyonu semen likefaksiyonudur. Prostatın hücre- sel yapısı bozulduğunda (prostat kanserinde olduğu gibi) dolaşıma yüksek miktarda karışır. Dolaşımda bağlı bulunduğu temel proteaz inhibitörü α1-antikimotripsindir. Proteaz inhibitörleri ile kompleks oluşturmamış serbest PSA enzimatik olarak aktif olan formdur. Total PSA’nın yarılanma ömrü yaklaşık olarak 3 gündür ve pros- tat kanserine yönelik tedavi girişimlerinin başarısı değerlendirilirken PSA’nın yarılanma ömrü dikkate alınmalıdır. Serbest/total PSA oranı prostat kanseri tanısına giden yolda yardımcı bir unsurdur. PSA’nın öncül formu olan proPSA’nın, serbest PSA’ya oranı (proPSA yüz- desi) prostat kanseri için prediktif ve prognostik değere sahip ol- duğu düşünülmektedir. PSA dansitesi, yaşa göre PSA ve PSA hızı, PSA’nın prostat kanseri için özgüllüğünü arttırabilecek türevleridir. Anahtar kelimeler: Biyokimyasal özellikler, moleküler formlar, prostat kanseri, prostat-spesifik antijen, tarihçe, tümör belirteci Prostate-specific antigen (PSA) is currently the most widely used tumour marker. With the routine use of PSA, early detection of prostate cancer became possible. PSA, also known as human kal- likrein 3 (hK3), has an enzymatic activity (serine protease). It is pro- duced in ductal epithelial cells of the prostate and its main biologi- cal function is semen liquefaction. When the cellular architecture of the prostate is disrupted, as seen in the case of prostate cancer, relatively high amounts of PSA diffuse into the bloodstream. Al- pha-1 antichymotrypsin is the main protease inhibitor that conju- gates PSA in the serum. Unbound, free PSA is enzymatically active, whereas total PSA has as serum half-life of 3 days. While assessing the success of treatment modalities for prostate cancer, half-life is- sues should be considered. The free/total PSA ratio might provide useful clinical information regarding benign vs. malignant prostatic disease. It is considered that the per cent proPSA (proPSA/freeP- SA) gives predictive and prognostic information about prostate cancer. Derivatives such as PSA density, age-adjusted PSA and PSA velocity might enhance the predictive power of PSA. Key words: Biochemical propeerties, molecular forms, prostate cancer, prostate specific antigen, history, tumor marker PSA: Tarihçe, Biyokimyasal ve Klinik Özellikler ve İzoformları PSA: History, Biochemical and Clinical Features and Isoforms Ömer Acar 1 , Öner Şanlı 2 1 VKV Amerikan Hastanesi, Üroloji Bölümü, İstanbul 2 İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi, Üroloji Anabilim Dalı, İstanbul PROSTAT SPESİFİK ANTİJEN PROSTATE SPECIFIC ANTIGEN