- 161 - Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Cilt: 10 Sayı: 49 Volume: 10 Issue: 49 Nisan 2017 April 2017 www.sosyalarastirmalar.com Issn: 1307-9581 PEDRO TEIXEIRA’İN SEYAHATNAMESİNE GÖRE XVII. YÜZYILIN BAŞLARINDA OSMANLI DEVLETİ’NİN GÜNEY VİLAYETLERİ SOUTHERN PROVINCES OF THE OTTOMAN STATE AT THE BEGINNING OF XVII th CENTURY ACCORDING TO PEDRO TEIXEIRA’S TRAVELOGUE Orhan YAZICI * Abdullah Sami TEKİN ** Öz XVII. yüzyılın başlarında Hindistan’dan İtalya’ya karadan seyahat eden Portekizli tarihçi ve seyyah Pedro (Peter) Teixeira’in The Travels of Peter Teixeira from India to Italy by Land başlıklı seyahatnamesi, 9 Şubat 1604 tarihinde Goa’dan başlayıp Hürmüz-Basra yoluyla Akdeniz’den Venedik’e uzanan yolculuğunu anlatmaktadır. Teixeira, bu yolculuğunda Basra, Necef, Kerbela, Bağdat, Ana, Halep, Antakya, İskenderun ve Kıbrıs’ı ziyaret etmiştir. Onun XVII. yüzyılın hemen başlarında uğramış olduğu Osmanlı Devleti’nin güney vilayetleri hakkında verdiği bilgiler oldukça dikkat çekicidir. Özellikle şehirlerin tasviri, nüfusu, etnik yapısı, inançları, tarihî yapıları, askerî varlığı, idarî ve hukukî yapısı hakkındaki bilgiler, tarihî açıdan önemli olduğu kadar, oryantalist bakışı yansıtması bakımından da önemli örneklerdendir. Bu çalışmamızda Pedro Teixeira’in seyahatnamesinde, Osmanlı Devleti’nin güney vilayetleri hakkında verdiği bilgileri değerlendirmeye çalıştık. Anahtar Kelimeler: Pedro (Peter) Teixeira, Seyahatname, Osmanlı Devleti, Basra, Bağdat, Halep, Antakya, İskenderun, Kıbrıs. Abstract The travelogue of Portuguese historian and traveler Pedro (Peter) Teixeira who traveled from India to Italy by land titled The Travels of Peter Teixeira from India to Italy by Land narrates the journey that began from Goa in February of 1604 and continued to Venice via Hurmuz-Basra over Mediterranean Sea at the beginning of early XVIIth century. Teixeira visited Basra, Najaf, Karbala, Baghdad, Ana, Aleppo, Antioch, Alexandretta and Cyprus during this journey. The information about the Ottoman State’s southern provinces given by him just at the beginning of XVIIth century is quite remarkable. Especially, the information about the description of the cities, population, ethnic structures, religious faith, historical structures, military existence, administrative and financial organizations are both important historically and accepted as examples of orientalist perspective in terms of early period. In our study, we have tried to evaluate the travelogue of Pedro Teixeira and the information about the southern provinces of The Ottoman State on the route. Keywords: Pedro (Peter) Teixeira, Travelogue, Ottoman State, Basra, Baghdad, Aleppo, Antioch, Alexandretta, Cyprus. Giriş 1498 yılında Ümit Burnu’nu dolaşıp Hindistan kıyılarına ulaşan Portekizliler, 1510 yılında önemli bir ticaret merkezi olan Goa’yı ve 1514’te Hürmüz’ü ele geçirerek kısa süre içerisinde Hint sularında hâkimiyet kurdular. 1 Böylece Arapları devre dışı bırakarak Hindistan ile Avrupa arasında bir ticaret tekeli kurmayı başaran Portekizlilerin, Hint okyanusundaki askerî ve ticarî hâkimiyetleri, Osmanlı İmparatorluğu’nun müdahalelerine rağmen, 2 XVI. yüzyılın sonlarına kadar sürdü. 3 Ancak bu yüzyılın sonlarında özellikle Hollanda, Fransa ve İngiltere’nin peş peşe Hint sularında faaliyet göstermeye başlaması, Portekizlilerin etkisini zayıflatmaya başladı. 1580 yılında İspanya’nın hâkimiyetine girerek bağımsızlığını yitiren Portekiz’in Hindistan ve Basra körfezi arasındaki denizcilik faaliyetleri ise yüksek tonajlı yük gemileri ve etkili donanmalarına duyulan ihtiyaçtan dolayı bir süre daha devam etti. Her ne kadar Portekizliler, Hindistan ile Avrupa arasındaki etkili ticaretlerini kaybetmiş olsalar da onların yetiştirdiği denizci ve seyyahların faaliyetleri uzunca bir dönem bölge tarihindeki yerini korudu. Bu seyyahlardan birisi de XVI. yüzyılın sonlarından XVII. yüzyılın ortalarına kadar Pasifik Okyanusu, Hint Okyanusu, Akdeniz ve Atlas Okyanusunda gerçekleştirdiği seyahatler sonucunda gözlemlerini kaleme alan Pedro (Peter) Teixeira’dir. Doğum tarihi tam olarak bilinmeyen ancak XVI. yüzyılın ikinci yarısında Portekiz’de dünyaya geldiği tahmin edilen Teixeira’in biyografisiyle ilgili bilgiler kısıtlıdır. 4 Pedro Teixeira * Doç. Dr., İnönü Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Kampüs/MALATYA email: orhan.yazici@inonu.edu.tr ** Uzman, İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Öğrencisi, Kampüs/MALATYA email: asamitekin@gmail.com 1 Henry Beveridge (1858), A Comprehensive History of India, Edinburgh: Blackie&Son, s.182. 2 Osmanlı İmparatorluğu’nun Portekizlilerle Hint sularındaki mücadelesi hakkında geniş bilgi için bkz. M. Yakub Mughul (1987), Kanuni Devri, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Ayrıca bkz. Tanju Demir (2015), Denizlerdeki Osmanlı, İzmir: Yakın Kitabevi, s.27-30. 3 Yusuf Hikmet Bayur (1987), Hindistan Tarihi II, Ankara: TTK Yayınları, s.31 vd. 4 John Gorton, Teixeira’in 1570 civarında dünyaya geldiğini tahmin etmektedir. Bkz. John Gorton (1833), A General Biographical Dictionary Vol. II, London: Whittaker &Co., s.1018.