A R T Y K U Ł Y I R O Z P R A W Y Magdalena Żabowska (Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń, e-mail: zabowska@umk.pl) ORCID: 0000-0002-7046-7293 PARENTEZA A METATEKST * Parenteza jest strukturą językową, która może być interpretowana z perspektywy składniowej (ze względu na jej budowę, relację wzglę- dem innych składników zdania itp.) lub funkcjonalnej (rola i miejsce w wypowiedzeniu, typ komentarza względem tzw. podstawowej części zdania itd.). Ujęcia składniowe są charakterystyczne dla tzw. składni tradycyjnej i strukturalnej, funkcjonalne zaś – dla koncepcji tzw. wypo- wiedzeniowych, ujmujących zdanie jako aktualną realizację mówienia, powiązaną inherentnie ze strukturą tematyczno-rematyczną. Problem metatekstowości parentezy istnieje niezależnie od przyjmowanego uję- cia. Żeby się o tym przekonać, wystarczy przywołać np. opis parentezy czasownikowej w perspektywie składniowo-strukturalnej [Moroz 2010], wypowiedzeniowej [Stępień 2014] czy diachronicznej [Kleszczowa 2015]. Wszystkie wskazane koncepcje wiążą parentezę z metatekstem, jednak rozstrzygnięcia te należy traktować raczej jako arbitralne (choć poparte odpowiednią argumentacją) decyzje autorów niż rozwiązanie problemu metatekstowości parentezy. Dyskusje na temat wzajemnych relacji mię- dzy parentetycznością a metatekstowością wciąż trwają [por. Grochow- ski 1983; 2007], a obecny stan wiedzy, zarówno w odniesieniu do nich samych, jak i relacji między elementami wypowiedzenia (por. zależność syntaktyczna vs kookurencja vs brak zależności), umożliwia, w moim przekonaniu, ustalenie zakresów tytułowych pojęć. Artykuł – poza częściami przeglądowymi, w których przedstawiam najważniejsze koncepcje parentezy (składniowe oraz funkcjonalne) – zawiera autorską propozycję rozróżnienia zakresu pojęć <parenteza> i <metatekst> (resp. <parentetyczność> vs <metatekstowość>), a także uporządkowania wyrażeń językowych (zarówno poszczególnych jedno- stek, jak i całych klas) ze względu na możliwość wystąpienia w parentezie (por. elementy systemu inherentnie parentetyczne vs użycia parente- * Praca naukowa finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkol- nictwa Wyższego pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” w la- tach 2018–2023, nr projektu 0066/NPRH6/H11/85/2018. DOI: 10.33896/PorJ.2021.9.1