NAUKA 2-4/2011 polska energetyka słoneczna 17 NIEDOBORY PROMIENIOWANIA SŁONECZNEGO i ICH WPŁYW NA ŻYCIE MIESZKAŃCÓW MIASTA (NA PRZYKŁADZIE KRAKOWA) D. Matuszko Zakład Klimatologii, Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Jagielloński, Kraków STRESZCZENIE Promieniowanie słoneczne jest niezbędne do prawidłowego rozwoju, dojrzewania i funkcjonowania organizmu człowieka. Na podstawie dobowych wartości zachmurzenia i usłonecznienia z lat 1884-2010 scharakteryzowano okresy z niedoborem promieniowania słonecznego w Krakowie. Dokonano analizy jego wpływu na zdrowie i samopoczucie mieszkańców miasta oraz podano propozycje zapobiegania skutkom braku słońca w zimie. WSTĘP Urbanizacja, uprzemysłowienie i obawa przed szkodliwym działaniem promieniowania UV zmniejszyły kontakt wielu ludzi ze światłem słonecznym. Media i inne środki masowego przekazu wciąż nagłaśniają negatywne aspekty korzystania z kąpieli słonecznych sprawiając, iż coraz mniej osób zdaje sobie sprawę z dobroczynnego działania Słońca. Jak powszechnie wiadomo promienie słoneczne są źródłem ciepła, światła i życia. Pod wpływem światła słonecznego następują procesy redukcji, zachodzi szybsza synteza enzymów, zwiększenie intensywności procesów przemiany materii w komórkach i narządach, przyspieszeniu ulegają procesy odtruwania, dochodzi do pobudzenia tworzenia czerwonych ciałek krwi, zwiększa się wydalanie mocznika, następuje pobudzenie odkładania wapnia w kościach i zwiększenie ochronnego kwaśnego odczynu skóry oraz pobudzenie wydzielania błon śluzowych. Światło słoneczne działa korzystnie na układ krążenia i oddychania, powodując zwolnienie czynności serca oraz pogłębienie i zwolnienie oddechów. Słońce oddziałując na procesy fizjologiczne, pobudza je i zwiększa ogólną aktywność człowieka. Światło widzialne działa także na psychikę, poprawia samopoczucie, ponieważ pod wpływem promieni słonecznych zwiększa się ilość uwalnianej do krwi serotoniny (hormonu szczęścia). Dłuższe okresy z brakiem dopływu bezpośredniego promieniowania słonecznego niekorzystnie działają na zdrowie i samopoczucie człowieka, dlatego celem niniejszego opracowania jest charakterystyka okresów z niedoborem promieniowania słonecznego w Krakowie i ocena ich wpływu na życie mieszkańców miasta. MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE i METODA W opracowaniu wykorzystano wyniki obserwacji zachmurzenia i pomiarów usłonecznienia wykonywanych na Stacji Naukowej Zakładu Klimatologii Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (j =50°04 N, l = 19°58 E, na wysokości 206 m n.p.m.) w latach 1884–2010. Obserwacje zachmurzenia prowadzone były z tarasu i dachu Collegium Śniadeckiego (dawniej obserwatorium astronomicznego), na którym umieszczony jest również heliograf Campbella- Stokesa – przyrząd do pomiaru usłonecznienia. Okresy z niedoborem promieniowania słonecznego określono na podstawie średniej dziennej wielkości zachmurzenia i dobowych sum usłonecznienia. Obliczono liczbę dni pochmurnych i całkowicie zachmurzonych oraz wyznaczono najdłuższe ciągi takich dni w wieloleciu. Analizowano roczny i dzienny rozkład usłonecznienia, a także liczbę dni bezsłonecznych oraz ze słońcem powyżej 4 i 10 godzin. Na podstawie literatury z zakresu biometeorologii dokonano próby oceny wpływu niedoboru promieniowania słonecznego na życie mieszkańców miasta. Zaproponowano pewne rozwiązania planistyczne minimalizujące brak dopływu promieniowania bezpośredniego w terenie zabudowanym. ZACHMURZENIE Wielkość i rodzaj zachmurzenia wpływają na zdrowie i stan psychiczny człowieka; dodatni jest wpływ jasnej, słonecznej pogody, a ujemny – pochmurnej (Błażejczyk, 2004). Dłuższe okresy pogody z zachmurzeniem całkowitym są uciążliwe psychicznie i biologicznie, z powodu niedoboru bodźców świetlnych. Osoby, których organizm w niewystarczającym stopniu korzysta z promieniowania słonecznego mają oznaki tzw. głodu słonecznego. Przejawia się on m.in. bladością skóry, zaburzeniami snu, nadmierną pobudliwością lub zmęczeniem i apatią, obniżeniem sprawności fizycznej i umysłowej, zmniejszeniem odporności organizmu na działanie drobnoustrojów chorobotwórczych (Daniłowa, 1988). Człowiek w warunkach głodu słonecznego częściej choruje na