SDÜ Orman Fakültesi Dergisi SDU Faculty of Forestry Journal 2012, 13: 119-122 Araştırma makalesi/Research article Türkiye’nin Batı Akdeniz Yöresinde doğal olarak yetişen dağ çayı (Sideritis libanotica Labill. subsp. linearis (Bentham) Bornm) ve bayır kekiği (Origanum sipyleum L.) türlerinin uçucu yağ oranları ve bileşenlerinin belirlenmesi Serhat Erbaş a,* , Hüseyin Fakir b a Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Biyolojik Çeşitlilik Daire Başkanlığı, Ankara b Süleyman Demirel Üniversitesi, Orman Fakültesi, Orman Mühendisliği Bölümü, 32260, Isparta * İletişim yazarı/Corresponding author: s.erbas@ormansu.gov.tr, Geliş tarihi/Received: 23.11.2011, Kabul tarihi/Accepted: 06.06.2012 Özet: Bu çalışmada, ülkemiz için endemik türlerden olan ve Lamiaceae familyasına ait Sideritis libanotica Labill. subsp. linearis (Bentham) Bornm ve Origanum sipyleum L.’un uçucu yağ oranları ve bileşenlerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Antalya- Beşkonak ve Isparta-Ayazmana yöresinden 2007 ve 2008 yılında toplanan türler, Süleyman Demirel Üniversitesi Orman Fakültesi Orman Botaniği Laboratuarına getirilmiş, oda şartlarında kurutulmuş ve Clevenger (uçucu yağ analiz aparatı) hidrodistilasyon cihazında 3 saat süreyle distilasyona tabi tutularak uçucu yağ oranları saptanmıştır. Elde edilen uçucu yağların bileşenleri ise GC-MS (Perkin Elmer) cihazında belirlenmiştir. Elde edilen sonuçlara göre uçucu yağ oranları S. libanotica subsp. linearis’de % 0,18 ml ve O. sipyleum’da % 0,16 ml olarak bulunmuştur. Gaz kromatografisi sonuçlarına göre en etkili bileşenler S. libanotica subsp. linearis’de α-bisabolol (%30.85), β-fellandren (%25.29) ve germakren-D (%8.68); O. sipyleum’da γ-terpinen (%45.46), p-simen (%24.29) ve karyofilen (%9.74) olarak tespit edilmiştir. Sonuçlar ülkemizin değişik yörelerinde aynı türlerde yapılan çalışmalarla karşılaştırılmıştır. Anahtar kelimeler: Sideritis libanotica subsp. linearis, Origanum sipyleum, Endemik, Uçucu yağ, α-bisabolol, γ-terpinen Determination of contents and components of essential oils of Sideritis libanotica Labill. subsp. linearis (Bentham) Bornm. and Origanum sipyleum L. grown wild in Western Mediterranean Region of Turkey Abstract: In this study, it was aimed to determination of essential oil contents and components of Sideritis libanotica Labill. subsp. linearis (Bentham) Bornm and Origanum sipyleum L. which are endemic species from Lamiaceae family in Turkey. The samples were collected from Antalya and Isparta districts of the Western Mediterranean in 2007/2008 and were brought to Forest Botany Laboratory of Faculty of Forestry at Süleyman Demirel University. They dried in room conditions and distillated Clevenger type hydro-distillation apparatus for 3 hours and essential oil yields were calculated. Components of essential oils were determined by GC-MS (Perkin Elmer).As result, essential oil ratios of S. libanotica subsp. linearis and O. sipyleum were determined as 0.175% and % 0.16% respectively. The most effective components of S. libanotica subsp. linearis were determined as α-bisabolol (30.85%), β-phellendrene (25.29%) and Germacrene-D (8.68%). For O. sipyleum, γ-terpinene (45.46%), p-cymene (24.29%) and caryophyllene (9.74%) were found most important. Results were compared with the other studies which were put forwarded by same species in other regions of Turkey. Keywords: Sideritis libanotica subsp. linearis, Origanum sipyleum, Endemic, Essential oil, α-bisabolol, γ-terpinen 1. Giriş Bugün doğada yetişen 300’e yakın bitki familyasından yaklaşık 1/3’ü uçucu yağ içermektedir. Uçucu yağ taşıyan bitkiler daha çok sıcak iklim bölgelerinde yetişmektedirler. Tropik ve subtropik bölgelerle ılıman iklim kuşağının sıcak yörelerinde bu kokulu bitkiler bulunmaktadır. Ülkemizi de içine alan Akdeniz Bölgesi ise uçucu yağ taşıyan bitkiler bakımından en zengin bölgelerden birini oluşturmaktadır (Ceylan, 1996). Aromatik bitkiler; başta çay, baharat, çeşni ve uçucu yağ kaynağı olarak kullanılmaktadır. Uçucu yağlar (esanslar, eterik yağlar) ve aromatik ekstreler; koku ve tat endüstrileri tarafından parfüm, gıda katkıları, temizlik ürünleri, kozmetik ve ilaçların terkibinde, aroma kimyasalların kaynağı olarak ya da doğala özdeş ve yarı sentetik yararlı aroma kimyasalların sentez başlangıç maddesi olarak da yaygın bir şekilde kullanılmaktadır (Başer, 2000). Türkiye, birçok aromatik bitkiden oluşan Lamiaceae familyası için bir gen merkezidir. Familya 546 tür, 45 cins ve toplamda 731 takson içerir. Familyadaki endemik bitkilerin oranı % 44.2’dir (Davis, 1982). Ülkemizde kullanılmakta olan Lamiaceae türleri arasında en fazla tanınmış olanı “kekik” olarak bilinen türlerdir. Sistematik açıdan farklı bitki türleri olmalarına rağmen birçok bitki türünün “kekik” adı altında isimlendirilmesinin en büyük nedeni timol ve karvakrolce zengin olmasıdır. Karvakrol ve timol içeriği kekikte fiyatı belirleyen parametrelerdir. Bundan dolayı, Origanum (32 takson), Coridothymus (1 tür), Thybmra (4 takson), Satureja (14 takson), Thymus (57 takson) cinsleri hem yayılış olarak