Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 3/1 Winter 2008 DİVANLARDAKİ MANZUM ‘ARZ-I HÂLLER H.Dilek BATİSLAM * ÖZET Şikâyet dilekçesi niteliği taşıyan, şikâyât defterlerine kaydedilen mensur ‘arz-ı hâllerin yanı sıra divanlarda şairlerin yazdığı manzum ‘arz-ı hâl örnekleri de vardır. Manzum ‘arz-ı hâller içerikleri, biçimsel özellikleri dil ve anlatımları bakımından mensur ‘arz-ı hâllerden farklı özellikler taşır. Bu makalede ‘arz-ı hâller hakkında bilgi verildikten sonra divan şairlerinin divanlarından alınmış 12 manzum ‘arz-ı hâl örneğinden yola çıkılarak manzum ‘arz-ı hâllerin önemi ve özellikleri ortaya konulmaya çalışılacaktır. Anahtar Kelimeler: ‘Arz-ı hâl, Divan, Divan şiiri, şikâyet, şikâyet mektubu. VERSE PETITIONS IN DİVAN POETRY ABSTRACT Along with the prose petitions registered to the registeration books of complaints and having the quality of the letter of complaint, there are also samples of verse petitions written by poets in Divans. The contents of verse petitions are different from prose petitions in terms of language, narration and form. In this study, after giving information about the petitions, we try to emphasize the importance and characteristics of verse petitions of twelve samples taken from divan poetryof divan poets. Key words: Petition, divan, divan poetry, complaint, letter of complaint. Resmî bir makama içinde bulunulan hâli bildirme, çeşitli konulardaki şikâyetleri dile getirme vb. amaçlarla sunulan yazı veya dilekçeye ‘arz-ı hâl denir. Arz-ı hâl yerine rikâ’, ruk’a, mahzar, istid‘â’, kâğıt ve son dönemlerde bazen de arıza kelimeleri kullanılmıştır 1 . ‘Bütün bir kaza halkını temsil etmek üzere doğrudan kadıya gidip onun aracılığıyla sunulan ‘arz-ı hâller ‘arz-ı mahzar, askerî ya da resmî kişilerin şikâyet dilekçeleri sadece ‘arz, reâyanın dilekçeleri ise, ‘arz-ı hâl olarak isimlendirilmiştir 2 . Mahzarlar, şikâyet, talep, teşekkür vb. amaçlarla ilgili makamlara birden çok kişinin imzasıyla ulaştırılan ‘arz-ı hâllerdir. Mahzar verenler genellikle bir ferman çıkarılarak uğradıkları haksızlığın giderilmesini, taleplerinin yerine getirilmesini istemişlerdir. Mahzar dolayısıyla çıkarılan fermanlar kadı sicillerine de kaydedilmiştir 3 . ‘Arz-ı hâl yazımının kendine özgü belirli kuralları vardır. Özel kâğıtlara yazılan ‘arz-ı hallerde kâğıt önce ortasından ve üst kısmından ikiye katlanır, bu çizgi üzerine Besmele yerine geçmek üzere bir işaret konur. Daha sonra dörde katlanan kâğıdın her bölümüne ‘arz-ı hâl verilen makamın ve makam sahibinin rütbesine göre değişen, yazılması zorunlu ifadelere yer verilir. ‘Arz-ı hâller hitap, dua ve bitiş bölümlerinden oluşur. Ana bölümde dilekçe sahibinin kendisini tanıttığı “ta‘rîf-i nefs”, sahip olduğu vasıfları ifade eden “beyân-ı istihkak” ve istekleri belirten “beyân-ı matlab” bölümü yer alır. ‘Arz-ı hâllerin dili de farklı * Doç.Dr. Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi. batislam@cu.edu.tr 1 Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, “Arz-ı hâl” mad., Dergâh Yay., İstanbul 1977, c.1, s.170; Ferit Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, 15. Baskı, Aydın Kitabevi Yayınları, Ankara 1998, s. 40; Mehmet İpşirli, “Arzuhal” mad., DİA, Türkiye Diyanet Vakfı Yayını, İstanbul 1991, c.3, ss. 447-448. 2 Halil İnalcık, “Şikâyet Hakkı: ‘Arz-ı Hâl ve ‘Arz-ı Mahzar’lar”, Osmanlı Araştırmaları, The Journal of Otoman Studıes, İstanbul 1988, sayı: VII-VIII, s.35. 3 Mehmet İpşirli, “Mahzar” mad., DİA, Türkiye Diyanet Vakfı Yayını, Ankara 2003, c.27, ss. 398-401.