S.Ü. Ziraat Fakültesi Dergisi 18 (33): (2004) 33-38 TRİTİCALE’DE MELEZ GÜCÜ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA Köksal YAĞDI 1 Nazan ÇÖPLÜ 2 1 Uludağ Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarla Bitkileri Bölümü, Bursa. 2 Gıda Merkez Araştırma Enstitüsü, Bursa. ÖZET Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Araştırma ve Uygulama Merkezi deneme alanında yürütülen bu çalışmada Triticale’de bazı agronomik özellikler yönünden melez gücü araştırılmıştır. Melez gücünün belirlenmesinde Heterosis ve Heterobeltiosis değerleri kullanılmıştır. Araştırma sonucunda, tüm melezlerin ortalama heterosis değerleri birlikte ele alındığında sadece başak boyun- da bir artış gözlenmiş, diğer özellikler bakımından anaç ortalamalarına ve üstün anaca göre negatif yönde sonuçlar elde edilmiştir. En yüksek negatif değer % - 69 ile 1x3 kombinasyonunda başakta tane ağırlığı özelliğinde saptanır- ken, en yüksek pozitif melez gücü değeri de aynı özellik yönünden % 121.5 ile 6x4 kombinasyonundan elde edilmiştir. Anahtar kelimeler: Triticale, agronomik özellikler, melez gücü. A RESEARCH ON THE HYBRID VIGOR IN TRITICALE ABSTRACT This research was carried out to determine hybrid vigor for some agronomical traits in Triticale in Uludag University Agriculture Faculty,Application and Research Center experimental fields. Heterosis and Heterobeltiosis values were used for determining hybrid vigor. As a result of this research, means of heterosis values were taken up for all hybrids, an increase was observed only in spike length and negative results were obtained from the other traits according to midparent and superiority parent. The highest negative value was obtained from 1 x 3 combination with – 69 % for seed weight /spikelet and the highest positive value was obtained from 6 x 4 combination with 121.5 % for the same trait. Key Words: Triticale ,agronomical traits, hybrid vigor. GİRİŞ Giderek artan dünya nüfusunun yeterli ve den- geli bir şekilde beslenebilmesi için mevcut materyal ve tarımsal bilgi birikiminin en iyi şekilde değer- lendirilerek dünya gıda üretiminin artırılması gerek- mektedir.Bu nedenle, birim alandan en yüksek verimi ve kaliteyi veren genotiplerin bulunması ve geliştiril- mesi büyük önem taşımaktadır. Bu amaçla günümüz- de dünya nüfusunun birinci derecede besin kaynakları olan buğday ve çeltik başta olmak üzere tahıllar üze- rinde yoğun ıslah çalışmaları sürdürülmektedir. Triticale tahıllar içerisinde yapay olarak elde e- dilmiş oldukça yeni bir türdür. Fertil özelik taşıyan ilk triticale bitkisi 1880 yılında Alman bilim adamı Rimpau tarafından ortaya çıkarılmıştır (Poehlman, 1979). Evrim sürecinde çok kısa bir geçmişe sahip olan bu ürün, ilk çalışmalardan sonra uzunca bir süre geniş alanlarda yayılma olanağı bulamamıştır. Ancak son 30 yıldır ortaya konan yeni çeşitler saye- sinde giderek artan oranda tarımsal üretimde yerini almaya başlamıştır. Triticale 2002 yılı verilerine göre dünyada 2.980.773 ha alanda ekilmiş ve bu alandan 10.356.389 milyon ton ürün elde edilmiştir. Bu verilere göre 2002 yılı ortalama verimi 3474.4 kg/ha olmuştur. Polonya 850.000 ha ekim alanı ile en fazla ekim alanına sahip ülke olurken, Almanya da 3.076.000 milyon ton ile en fazla üretime sahip ülke olmuştur. En yüksek ortalama verim ise 6800 kg/ha ile İsviçre’de elde edilmiştir (Anonim,2002a). A.B.D.’de özelikle otlatma, silaj ve hayvan yemi olarak değerlendirilen triticale, geniş adaptasyon yeteneği, yüksek verimi, uzun otlatma sezonu ile bir- çok zararlı, hastalık ve stres koşullarına gösterdiği tolerans nedeni ile tercih edilmektedir.Tane ürününden ise domuz ve kümes hayvanları yetiştiriciliğinde ya- rarlanılmaktadır (Anonim, 2002b). Yurdumuz da ilk çalışmalar 1970’li yıllarda yazlık tipler ile başlatılmış- tır (Demir ve ark. 1986). Daha sonra üreticilere triticalenin ilk olarak sunulması kışlık Tatlıcak 97 çeşidinin tescil edilmesinden sonra olmuştur (Kınacı ve Kınacı, 2000). Ülkemizde kıraç alanlarda tane ürünü olarak yetiştirilen bitki, un sanayiinde de de- ğerlendirilmeye çalışılmıştır. Özellikle yurdumuzda Gerek-79 yerine Bezostaja ile 1:1 oranında paçal ola- rak kullanımı ile ham protein miktarı, ham kül miktarı, amilaz aktivitesi, zeleny sedimentasyon değeri, alveogram mukavemeti, enerjisi ve ekmek içi gözenek emsali artmıştır (Elgün ve ark. 1996). Benzer şekilde Müntinzig (1989) de, triticale ununun buğday unları ile paçal edilerek değerlendirilmesi ve ekmek üreti- minde çavdar ekmeği yapımına benzer yöntemlerin uygulanması gerektiğini bildirmektedir. Triticale bitkisinde melez gücünün araştırılmasına yönelik olarak yürütülen bu çalışmada farklı kökenli altı genotip anaç olarak kullanılmıştır. Bu genotipler arasında gerçekleştirilen melezlemelerden elde edilen F 1 kuşağında saptanan bazı tarımsal özellikler açısın- dan melez gücü incelenmiştir. MATERYAL VE METOD Araştırmada kullanılan genotiplerin pedigrileri ile oluşturulan melezleme kombinasyonları Tablo1’de verilmiştir. Tablodan da görüldüğü gibi altı adet Triticale hattı arasındaki melezlemelerle 15 kombi- nasyon oluşturulmuştur.Bu kombinasyonların F 1 kuşa- ğını verecek melez tohumları 1999-2000 yetiştirme döneminde Kasım ayının ilk haftasında, anaçları ile birlikte tesadüf blokları deneme desenine göre, üç