Derleme / Review SELÇUK TIP DERGİSİ / SELCUK MEDICAL JOURNAL DOI: 10.30733/std.2018.00906 Selcuk Med J 2018;34(4): 186-193 Öz Çölyak hastalığı hayat boyu devam eden tek besin intoleransıdır. Glutene karşı meydana gelen bu intolerans, ince bağırsağın yapısını bozmakta ve besin öğelerinin emilimini engellemektedir. Çölyak hastalığı, genellikle diğer otoimmün hastalıklarla ilişkilidir. Ülkemizde de sıklığı giderek artmaktadır. Farklı yaşlarda ve farklı klinik bulgularda karşımıza çıkabilmektedir. Günümüzde en etkili tedavi yöntemi, glutenin günlük diyetten çıkarılmasıdır. Tedavi aşamasında devreye giren glutensiz diyet, büyüme ve gelişmenin en hızlı olduğu dönemde bireyin tüm yaşamını etkilemektedir. Glutensiz diyetin sıkı bir şekilde uygulanmasıyla hastalıkla ilişkili düşük kemik mineral yoğunluğu ve bağırsak gastrointestinal sistem malign hastalıkları dahil bir çok komplikasyonun riski azaltılabilir, ancak glutensiz diyetin çocuk veya aile tarafından uygulanması ve takip edilmesi her zaman kolay değildir. Ayrıca glutensiz diyet bazı besin ögesi fazlalığına (doymuş yağlar), yüksek kalori alımına ve belirli besin ögelerinin (lif, folik asit, B12 vitamini, demir, çinko, magnezyum) yetersizliğine de neden olmaktadır. Özellikle glutensiz ürünler gluten içeren muadilleriyle karşılaştırıldıklarında hem magnezyum, lif ve folik asit içeriği daha düşük hem de daha pahalıdır. Diyet tedavisine “dirençli” olduğu düşünülen birçok hastanın da gluten içeren besinleri tükettikleri tespit edilmiştir. Bu nedenle glutensiz diyet iyi planlanmalı, aile ve çocuk eğitilmeli ve hasta uzun süreli takibe alınmalıdır. Bu derleme makalede Çölyak hastalığı, Çölyak hastalığında uygulanan diyet tedavisi, diyet tedavisinin ilkeleri, diyete uyum ve bu uyumu etkileyen faktörlere yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Çölyak hastalığı; gluten enteropatisi; glutensiz diyet; Çölyak ve beslenme Celiac disease is the only life-long lasting food intolerance. Intolerance, caused by gluten, endamages the structure of small intestine and prevents the absorption of nutritional elements. Celiac disease is usually related with other auto-immune diseases. Rate of disease in our country is increases by time. It can be seen in people of different ages and different clinical findings. Currently, the most efficient treatment is removal of gluten from daily diet. Gluten-free diet in treatment phase, affects quality of life of the individual for a period in which growth and development is most rapid. By applying the gluten-free diet strictly, the risk of complications like low bone mineral density and gastrointestinal system malignancies related with the disease, can be decreased. However, it is not always easy to apply and maintain gluten-free diet by family or child. Moreover, gluten-free diet can cause excess of some nutritional elements (saturated fat), high calorie intake and deficiency of some nutritional elements (fiber, folic acid, vitamin B 12, iron, zinc, magnesium). Particularly, gluten-free products, when compared with their gluten-including equivalents, have less magnesium, fiber, and folic acid, as well as they are far more expensive. It is determined that lots of patients considered as “resistant” to diet treatment are also taking gluten-including food. Therefore, gluten-free diet should be planned and followed well, and family and child should be educated. This editted article is about, Celiac disease, diet treatment for Celiac disease, principles of the diet treatment, concordance to the diet, and the factors that effects this concordance. Keywords: Celiac disease; gluten enteropathy; gluten-free diet; Celiac and nutrition Volkan Özkaya 1 , Şebnem Özgen Özkaya 2 1 Uludağ Üniversitesi Sağlık Uygulama Araştırma Merkezi, Beslenme ve Diyet Birimi, 2 T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Kamu Hastaneleri Kurumu Dörtçelik Çocuk Hastalıkları Hastanesi, Beslenme ve Diyet Birimi Geliş Tarihi/Received: 24 Haziran 2017 Kabul Tarihi/Accepted: 12 Eylül 2018 Abstract GİRİŞ Çölyak hastalığı (ÇH), buğday, arpa, yulaf ve çavdarda bulunan gluten ve ilgili prolamine karşı aşırı duyarlılık sonucu gelişen, malabsorbsiyonla karakterize, ince bağırsak villuslarında total veya kısmi atrof yapan, HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 hallotip ve enteropatinin değişken bir kombinasyonunun varlığı ile karakterize immünolojik faktörlerin rol oynadığı bir hastalıktır (1, 2). İlk olarak 1888 yılında Samuel Gee tarafından tanımlanmış, 1950 yılında Dicke, hastalığın patogenezinde buğday ve çavdarda bulunan gluten isimli proteinin rolü olduğunu göstermiştir (3). Hastalığın görülme sıklığı coğraf bölgelere göre değişmektedir. Buğday ve ürünlerinin fazlaca tüketildiği ülkelerde görülme sıklığı da artmaktadır. Türkiye’de ve Batı Avrupa, Kuzey Amerika, Avustralya, Güney Batı Asya gibi bölgelerde daha sık görülmektedir (4). Yapılan epidemiyolojik çalışmalarda dünya çapında tahmini prevalansı % 0.6-1 şeklinde bildirilmiştir (5, 6). Çölyak hastalığı prevelansı Finlandiya’da % 2.4, Almanya’da % 0.3, Cezayir’de % 5.6 şeklinde bildirilirken, Türkiye’de ise yapılan bölgesel çalışmalarda % 0.6-0,9 (1:158, 1/111) arasında tespit edilmiştir (7-10). Ancak ÇH’nın tanısal sıklığı artıyor olsa da hala buzdağının görünmeyen ve/veya tanı almayan kısmı büyük orandadır. Çölyak hastalığı tanısı alan her bir hastaya karşın 1:3-1:5 oranında tanı almayan ÇH bildirilmiştir (5). Gluten Nedir ve Hangi Besinlerde Bulunur? Gluten alkolde çözünen bir proteindir. Prolaminler ve polimerik gluteninler olmak üzere iki gruba Çölyak Hastalığına Diyetetik Yaklaşım Dietetic Approach to Celiac Disease Yazışma Adresi: Volkan Özkaya, Uludağ Üniversitesi Sağlık Uygulama Araştırma Merkezi, Beslenme ve Diyet Birimi, Bursa e-posta: volkan.diyetisyen@gmail.com Atıf yapmak için: Özkaya V, Özkaya ÖŞ. Çölyak Hastalığına Diyetetik Yaklaşım. Selcuk Med J 2018;34(4): 186-193. Açıklama: Yazarların hiçbiri, bu makalede bahsedilen herhangi bir ürün, aygıt veya ilaç ile ilgili maddi çıkar ilişkisine sahip değildir. Araştırma, herhangi bir dış organizasyon tarafından desteklenmedi.Yazarlar çalışmanın birincil verilerine tam erişim izni vermek ve derginin talep ettiği takdirde verileri incelemesine izin vermeyi kabul etmektedirler.