123 İRAN’DA İMAMİYYE/ İSNAAŞERİYYE ŞİİLİĞİNİN KÖKENİ Cemil Hakyemez * Giriş İran, yaklaşık 85 milyon nüfus ve 1.650.000 kilometrekare toprağa sahip büyük bir ülkedir. Doğudan batıya doğru Afganistan’dan Irak’a, kuzeyden güneye doğru ise Hazar Denizi’nden Umman Körfezi’ne kadar yayılan topraklarıyla Asya ile Afrika ve Avrupa’yı birbirine bağlayan geniş bir bölgedir. Etnik olarak Farslar çoğunluktadır. Sonra sırasıyla Azeriler, Kürtler, Türkmenler, Lurlar, Beluciler ve Araplar şeklinde sı- ralanmaktadır. Bu şekilde farklı etnik gruplardan oluşan ülke nüfusunun büyük ço- ğunluğu Müslüman olup, bunların %90’a yakını da mezhep olarak Şii’dir. Öncelikle, İran’da Şiiliğin gelişim seyrinin inceleneceği bir araştırmada, çok geniş bir toprak parçasının ve pek çok etnik unsurun bir arada değerlendirilmesi gerektiğini hatırda tutmak gerekir. Şiiliğin İran’da hâkim bir mezhep olarak var olmasının 1501 yılında kurulan Safevîlerle birlikte başladığı düşünülmektedir. Ülke sınırları, Safevî Devleti’nden bugüne kadar doğusu ve batısından biraz da- ralmış olmakla birlikte yaklaşık 500 yıldan beri pek fazla değişmemiştir. Bu se- beple bizim burada üzerinde duracağımız en temel nokta, Safevîlere gelene kadar İran’da Şiiliğin nasıl başladığı ve nerelerde yoğunlaştığıyla ilgili genel bir çerçeve çizmeye çalışmaktır. İran’da Şiiliğin tarihi ele alınırken üzerinde durulacak bölgeler, Şiiliğin izleri- nin tespit edilebildiği önemli birtakım tarihi şehirler ile onların çevresi olacaktır. Ülkenin, tarihte Horasan’ın bir parçası olarak anılan ve İran’ın merkezi olarak kabul edilen orta bölgesi büyük oranda çölle kaplı olduğu için önemli yerleşim birimleri Basra Körfezi’nden Hazar Denizi’ne, oradan da neredeyse 90 derece kes- kin bir dönüşle doğuya doğru dizilir. Doğu batı yönünde olanları, aynı zamanda * Prof. Dr., Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, İslam Mezhepleri Tarihi Bölümü, e-posta: chyemez@ gmail.com, ORCID: 0000-0002-0525-1293