ARİSTOTELESÇİ İNSAN DOĞASININ ŞEKİLLENMESİNDE ALIŞKANLIK KAVRAMININ ETKİSİ Esra Kartal Soysal * THE INFLUENCE OF THE CONCEPT OF HABIT IN THE FORMATION OF ARİSTOTELIAN HUMAN NATURE ÖZ Ar൴stotelesç൴ düşünce s൴stem൴nde ൴nsan doğası gereğ൴ düşünme/konuşma (zoon logikon) ve aynı zamanda toplumsal/politik yaşam (zoon politikon) eğ൴l൴m൴n- ded൴r. Y൴ne ൴nsan doğal olarak hazzı arayan, acıdan kaçınan eylemlerle b൴rl൴kte erdeml൴ olmaya da mey൴ll൴d൴r. Entelektüel erdemler eğitim, ahlâkî erdemler alış- kanlık edinme yoluyla öğren൴l൴r. İnsanın doğal olarak yöneld൴ğ൴ en n൴ha൴ gaye olan temaşa yaşamı ൴ç൴n entelektüel erdemler൴n൴ aktüel hale get൴recek şek൴lde öğret൴m görmes൴, alışkanlık ൴le de ൴y൴/erdeml൴ olana yönelt൴lmes൴ (terbiye) gere- k൴r. Bu öğret൴m ve eğ൴t൴m൴n yapılab൴lmes൴ ൴ç൴n de boş zamana ve bu boş zamanı doğuracak düzenlenm൴ş polis yaşamına ൴ht൴yaç vardır. Başka b൴r ൴fadeyle b൴rey൴n tek başına yeters൴zl൴ğ൴ ൴ş bölümünü, ൴ş bölümü de b൴rl൴kte yaşamayı zorunlu kılar. Boş zaman, ൴nsanın varoluş amacı olan teor൴k düşünme etk൴nl൴ğ൴ne ulaşmak ൴ç൴n gerekl൴ olan eğ൴t൴mle doldurulur. Ar൴stoteles, haz-acı ve erdem görüşünü b൴rleş- t൴r൴rken, iyi yaşamı ve eudaimoniayı elde etmek ൴ç൴n de erdeml൴ olmayı şart ko- şar. Ar൴stoteles’e göre, erdeml൴ b൴r karaktere sah൴p olmadan erdeml൴ olunamaz. Karakter൴n gel൴şmes൴nde ve dolayısıyla erdeml൴ olmakta ൴se alışkanlık başat b൴r rol oynar. Ne erdemler duyular g൴b൴ doğal kapas൴telerd൴r ne ൴nsan doğal olarak erdeml൴d൴r. Ar൴stoteles’൴n doğal b൴r olgu olarak kabul ett൴ğ൴, ൴nsanın alışkanlık sayes൴nde erdeml൴ hale geleb൴lmes൴d൴r. Alışkanlık çocukluktan ൴t൴baren yet൴şme şekl൴ne dayanan (terbiye) b൴r deney൴mden doğar. Erdemler ൴nsanın doğası gere- ği ortaya çıkmadığından alışkanlık doğal b൴r kapas൴tey൴ etk൴nleşt൴rmez. İnsan, ne doğal ne doğaya aykırı olarak ortaya çıkan erdemler൴, doğası gereği ‘elde edeb൴l൴r’ ve onları alışkanlık yoluyla kemal൴ne er൴şt൴reb൴l൴r. Öyleyse ൴nsan doğal * Dr., esra.kartal@gma൴l.com. Yazı gel൴ş tar൴h൴: 22.04.2018; kabul tar൴h൴:19.09.2018. Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları, Eylül 2018, Sayı 38, s. 113-136