Ornis Polonica 2011, 52: 211–218 Przeglądy – Overviews Chów wsobny a strategie związane z wyborem partnera do rozrodu u ptaków Aneta Arct Kojarzenia wsobne (ang. inbreeding) zwiększają stopień homozygotyczności u potomstwa, co prowadzi do ekspresji niekorzystnych, recesywnych alleli lub niekorzystnych interakcji epistatycznych między homozygotycznymi loci (Lynch & Walsh 1998). Pojawiająca się w wyniku takiego kojarzenia depresja inbredowa prowadzi do obniżenia żywotności i płodno- ści potomstwa oraz wzrostu jego wrażliwości na czynniki chorobotwórcze (przegląd w: Kel- ler & Waller 2002). Jeśli skutki chowu wsobnego są negatywne dla dostosowania potomstwa, dobór powi- nien faworyzować mechanizmy jego unikania. Jednym z mechanizmów unikania chowu wsobnego jest zróżnicowana płciowo dyspersja, nosząca nazwę dyspersji natalnej, czyli dys- persji między miejscem urodzenia i pierwszego rozrodu. Samce wielu gatunków po osiągnięciu dojrzałości płciowej rozmnażają się w miejscu urodzenia lub w jego bliskim sąsiedztwie, podczas gdy samice emigrują z miejsca urodzenia. Pozwala to rodzeństwu z dużym prawdopodobieństwem unikać kojarzeń między sobą dzięki zróżnicowanym miej- scom rozrodu (Greenwood 1980). Liczne badania dowodzą, iż zdolność rozpoznawania pokrewieństwa jest również istot- nym czynnikiem pozwalającym na unikanie kojarzeń z osobnikami spokrewnionymi, za- równo u ssaków, jak i u ptaków (Pusey & Wolf 1996). Wyróżnia się dwa podstawowe mechanizmy rozpoznawania pokrewieństwa: (1) socjalny, który sugeruje, iż osobniki uczą się rozpoznawać krewniaków podczas wspólnego przebywania z nimi w tym samym gnieź- dzie i (2) genetyczny, gdzie osobniki rozpoznają krewnego ze względu na obecność cech podobnych do własnych (ang. self-referent phenotype matching) lub występujących u rodzi- ców czy rodzeństwa (ang. family-phenotype matching) (Pusey & Wolf 1996, Kruczek & Gołas 2001). Szereg prac potwierdza istnienie pierwszego z wymienionych mechanizmów u ptaków (przegląd w: Komdeur & Hatchwell 1999). Klasycznego przykładu dostarcza nam gęgawa Anser anser . Więź, która tworzy się między pisklętami a ich rodzicami, powstaje dzięki odmianie uczenia się znanej jako wdrukowanie (ang. imprinting). Powstaje ona za- zwyczaj w ciągu kilku godzin od wyklucia się piskląt z jaj. Konrad Lorenz – jeden z pionie- rów badań etologicznych nad mechanizmami rozpoznawania pokrewieństwa – odkrył, że świeżo wyklute pisklę gęsi może wpoić sobie wizerunek człowieka, a nawet przedmiotu (Krebs & Davies 2001). Z drugiej strony istnieją również badania, które wskazują, iż rozpoznawanie osobni- ków spokrewnionych może pojawić się niezależnie od wcześniejszych oddziaływań so- cjalnych (Bateson 1989, Schielzeth et al. 2008, Arct et al. 2010). W tym systemie rozpoznawania pokrewieństwa zaangażowane musiałyby być jednak cechy fenotypowe będące konsekwencją genetycznego pokrewieństwa. U ptaków cechami takimi mogą być 211