Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2022 19(2) 1010–1030 ISSN 1304-8120 | e-ISSN 2149-2786 * Bu makale, “Tanzimat’tan Meşrutiyet’e Diyarbekir 1839-1876 (İdari ve Sosyo-Ekonomik Yapı)” isimli doktora tezinden türetilmiştir. Geliş Tarihi:10.03.2022 Kabul Tarihi:04.07.2022 Yayın Tarihi:31.08.2022 H.1261/M.1845 Tarihli Muhasebe-i Evkâf-ı Hümâyun Defteri’ne Göre Diyarbekir Vakıfları Diyarbekir Waqfs According To The Accounting Register Of The Imperial Awqaf Of 1845* İbrahim SOLAK Prof. Dr., Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, Tarih Bölümü isolak@ksu.edu.tr Orcid ID: https://orcid.org/0000-0003-3738-4952 Ahmet GÜLENÇ Dr. Öğr. Üyesi, Trabzon Üniversitesi, İktisadi, İdari ve Sosyal Bilimler Fakültesi, Tarih Bölümü ahmetgulenc@trabzon.edu.tr Orcid ID: https://orcid.org/0000-0003-1626-7271 Öz: Osmanlı Devleti’nin sosyo-ekonomik yapısında önemli bir yer işgal eden vakıflar sayesinde, Devletin hazinesinden herhangi bir ücret çıkmaksızın tebaanın eğitim, barınma, sağlık, ibadet, yiyecek ve içecek gibi daha birçok ihtiyaçları giderilmekteydi. Böylesine önemli bir yer teşkil eden vakıf müessesesinin gelir ve giderleri, hayır sahibi insanların vakfettikleri menkul-gayrimenkul mal ve eşyalardan karşılanmaktaydı. Bu çalışmada Tanzimat’ın ilanını müteakip h.1261/m.1845 yılında Diyarbekir’de yer alan 81 vakfın gelir-gider muhasebeleri, vakfın türüne göre (cami, mescit, evladiyet, medrese, su, kütüphane, türbe) ayrı başlıklar altında incelenmiştir. Anahtar Kelimeler: Osmanlı devleti, Diyarbekir, evkâf defteri, vakıf, muhasebe. Abstract: Many peoples’ needs such as education, accommodation, health, worship, food and drink, etc. were met without any payment from the treasury of the state thanks to the waqfs which had an important position in the socio-economic structure of Ottoman Empire. Income and expenses of the foundation institution, which was so important, were covered by movable-real estate properties and goods donated by charitable people. In this study, income-expense accounts of 81 foundations in Diyarbekir in h.1261/m.1845, following the proclamation of Tanzimat, have been examined under separate titles according to the type of waqfs (mosque, prayerroom, offspring, madrasah, water, library, tomb). Keywords: Ottoman empire, Diyarbekir, waqfs register, waqf, accounting. GİRİŞ Kelime olarak “alıkoymak”, “durdurmak” anlamlarına gelen vakıf, İslam hukukuna göre; bir malı veya mülkü Allah rızasını kazanmak ve hayra vesile olması için ebedi olarak tahsis etmek demektir. Vakfa malını tahsis edene kişiye “vâkıf”, vakfedilen mala ise “mevkûf” denilmektedir (Ömer Hilmi Efendi, 1307: 2; Mehmed Salahi Bey, 1313: 630; Berki, 1957: 23; Berki, 1964: 44; Günay, 2012: 475). İslam