Archaeologia Historica Polona tom 22, 2014 Instytut Archeologii http://dx.doi.org/10.12775/AHP.2014.006 Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu MARCIN WIEWIÓRA Długi wiek XIII – początki krzyżackiej murowanej architektury obronnej na ziemi chełmińskiej w świetle najnowszych badań The long 13 th century – the beginnings of the Teutonic Order defensive masonry architecture in Chełmno Land in light of recent research Zarys treści. Problematyka badań archeologiczno-architektonicznych zamków krzy- żackich jest od wielu lat przedmiotem ożywionych studiów i badań, ale do tej pory – – z różnych względów – nie doczekała się całościowego podsumowania. W artykule przed- stawiono najnowsze podsumowanie wyników badań kilku zamków krzyżackich ziemi cheł mińskiej – w Papowie Biskupim, Radzyniu Cheł mińskim, Wąbrzeźnie, Grudziądzu i Kowalewie Pomorskim – prowadzonych przez Instytut Archeologii UMK w Toruniu. Słowa kluczowe: ziemia cheł mińska; zamki krzyżackie; badania archeologiczno-archi- tektoniczne; historia architektury; archeologia. Zamki wzniesione przez zakon krzyżacki na ziemi cheł mińskiej stał y się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu. Peł nił y one różną funkcję, realizowały cele polityczne, militarne, gospodarcze i propagandowe. Stał y się widomym świadectwem dobrze zorganizowanego państwa. Od wielu lat podejmowane są próby całościowego spojrzenia na tę proble- matykę. Jednak historycy, historycy sztuki, historycy architektury, archeolodzy zwracali uwagę na niedostateczny stan badań, które, mimo że realizowane od blisko 200 lat, prowadzone był y w różnych okresach przez doświadczonych ba- daczy, ale często również przez zupeł nie do tego nieprzygotowanych urzędników, rekonstruktorów, amatorów bądź nawet hobbystów, bardziej wyobrażających sobie, jak powinny one wyglądać niż jak w rzeczywistości wyglądał y. W związku z tym stan naszej wiedzy jest nierównomierny. Mimo znacznego zaangażowania