156 Paweł Sitkiewicz Pawe ł Sitkiewicz „Dwa na słońcach swych przeciwnych – Bogi”. Welles i Eisenstein Wystarczy powierzchownie przyjrzeć się biografiom Orsona Wellesa i Sier- gieja Eisensteina, by dostrzec, jak wiele podobieństw świadczy o duchowym związku tych dwóch mistrzów kina, tworzących po dwóch stronach świata lub – używając słów poety – „na dwóch słońcach swych przeciwnych”. Obaj zaczynali swą artystyczną ścieżkę od arcydzieła, a potem przez całe życie pięli się w dół, pogrążając się w poczuciu samotności i niespeł nienia. Łą- czą ich: bezkompromisowość, dł uga lista projektów nieukończonych, wal- ka z systemem (po jednej stronie Hollywood, po drugiej – stalinowska kine- matografia), doświadczenia emigracyjne, fascynacja Meksykiem, a przede wszystkim renesansowe osobowości, obejmujące wszechstronne zainte- resowania, między innymi reżyserię filmową i teatralną, aktorstwo czy literaturę. Na pewno też łączy ich, choć pod pewnymi względami dzieli, stosunek do kina jako sztuki oraz filmowe fascynacje – zwłaszcza uznanie dla Davi- da Warka Grif fitha. Dla całego pokolenia radzieckich reżyserów autor Nie- tolerancji był nie tylko kodyfikatorem języka filmu. Jego twórczość posł użyła za cenne źródło inspiracji, zwłaszcza na polu montażu, ale również stała się bezpośrednim impulsem do zmierzenia się z kluczowymi problemami teo- rii filmu tamtych lat 1 . Nieprzypadkowo Eisenstein ulokował twórczość swo- ją i swoich kolegów na osi Dickens–Grif fith. Welles z kolei uważał autora Na- rodzin narodu za największego twórcę w historii kina. „Dużo większego niż Eisenstein” 2 – jak mówił w wywiadzie. Ostrożniej należy szukać punktów wspólnych w poglądach politycz- nych obu filmowców, ale powierzchowne podobieństwa znów wydają się bez- sprzeczne. Welles był podejrzewany o związki z komunistami, zresztą nigdy nie ukrywał swoich lewicowych poglądów i oficjalnie obracał się w krę- gach jugosłowiańskich partyzantów i działaczy związkowych (do czego wrócę później). Jego aktywność polityczną badała Komisja ds. Działalności 1 Zob. V. Kepley, „Intolerance” and the Soviets: A Historical Investigation [w:] Inside the Film Factory. New Approaches to Russian and Soviet Cinema, eds. R. Taylor, I. Christie, Lon- don–New York 2005. 2 Cyt. za: Nie lubię kina, liczy się tylko poezja. Rozmowa z Orsonem Wellesem, wyb. i tł um. I. Dembowski, „Film na Świecie” 1986, nr 327–328.