Arşiv Kaynak Tarama Dergisi Archives Medical Review Journal Arşiv Kaynak Tarama Dergisi . Archives Medical Review Journal 2022;31(1):35-45 doi:10.17827/aktd.984446 DERLEME/REVIEW Endoplazmik Retikulumda Katlanmamış Protein Cevabı ile İlişkili Hastalıklar Unfolded Protein Response Related Diseases in Endoplasmic Reticulum Figen Abatay Sel 1 , Fatma Savran Oğuz 1 1 İstanbul Üniversitesi, İstanbul Tıp Fakültesi, Tıbbi Biyoloji Anabilim Dalı, İstanbul, Turkey ABSTRACT The endoplasmic reticulum (ER) is the first compartment of the secretory pathway and is a bilayer membranous intracellular organelle found in almost all cells except highly specialized eukaryotic cells such as erythrocytes and sperm cells. The ER is involved in many different cellular functions. ER contributes to the production and folding of approximately one-third of cellular proteins, and plays an important role for the maintenance of cellular homeostasis. In addition to, it acts as a protein synthesis factory, contributes to the storage and regulation of calcium, to the synthesis and storage of lipids, and glucose metabolism. Besides these features, specific ER stress signaling pathways, known as the ‘unfolded protein response’, are required for maintaining ER homeostasis. ER homeostasis can be given cause for many pathological events, including protein misfolding or accumulation of mutant protein, which can lead to ER stress. In this review, unfolded protein response of the endoplasmic reticulum and diseases associated with unfolded protein response are discussed. Keywords: Endoplasmic reticulum, RER, SER, UPR, ER stress ÖZET Endoplazmik retikulum (ER), sekretuar yolağın ilk kompartımanı olup eritrosit ve sperm hücreleri gibi oldukça özelleşmiş ökaryotik hücreler hariç büyük ölçüde tüm hücrelerde bulunan, çift katmanlı membranöz intraselüler bir organeldir. ER birçok hücresel fonksiyona dahil olmaktadır. Hücresel proteinlerin yaklaşık 1/3’ünün üretiminde ve katlanmasında görev alıp hücresel homeostazın devamlılığını sürdürmekle görevlidir. Protein üretim fabrikası gibi çalışması yanında, Ca +2 depolama ve düzenleme, lipit üretme ve depolama ve glikoz metabolizması işlemlerine de dahil olmaktadır. Bu görevlerin yanında ER homeostazını sürdürebilmek için, ER stres sinyal yolakları olan “Katlanmamış Protein Cevabı” ile hücre homeostazı sağlanmaya çalışılır. ER homeostazı, hatalı ya da katlanmamış protein katlanması ve mutant protein birikmesinin dahil olduğu birçok patolojik olayla ilişkili olarak ER stresine sebebiyet verebilmektedir. Bu derlemede endoplazmik retikulumun katlanmamış protein cevabı ve katlanmamış protein cevabı ile ilişkili hastalıklar tartışılmıştır. Anahtar kelimeler: Endoplazmik retikulum, GER, DER, UPR, ER stresi Giriş Endoplazmik retikulum (ER) ökaryotik hücrelerde bulunan en geniş organeldir ve veziküller, tüpler ve sisternalardan oluşmaktadır. ER ilk defa 1945 yılında, doku kültürü çalışmaları yapan Keith R. Porter ve arkadaşları tarafından elektron mikroskobu ile keşfedilmiş olup hücre sitoplazmasından hücre zarına doğru dantel görünümlü ağsı bir yapıda olduğu görüntülemişlerdir. Bu dantel görünümlü ağsı yapıyı, hücrenin ektoplazmasında görülmediği için plazma içi ağ anlamına gelen “Endoplazmik Retikulum” olarak adlandırmışlardır 1 . ER zarının kalınlığı 50-60 Å kadardır ve hücre zarından daha ince olmasına rağmen aynı yapıyı göstermektedir. ER’nin yapı ve fonksiyon olarak birbirinden farklı iki tipi bulunmaktadır. Bunlar granül içerip içermemesine göre; Düz ER (DER) ve Granüllü ER (GER) adlarını alırlar (Şekil 1). Genel olarak DER, GER’in devamı şeklinde gözlenmektedir. Ayrıca DER, başlıca lipit mekanizması olmak üzere detoksifikasyon, glikojen yıkımı, kas kasılması, nöronlarda sinaps iletimi gibi birçok hayati konuda önemli rolleri bulunmaktadır 2-5 . Bazik boyalarla boyandığında lümen üzerinde bulunan ribozomlar pürüzlü gözlemlendiği için bu tip ER’ler “granüllü endoplazmik retikulum” olarak adlandırılmaktadır ve hücre çekirdeğine yakın yerde lokalize