Atatürk Üniv. Ziraat Fak. Derg. 34 (1), 51-55, 2003 Hatay İli Anadolu Mandalarının Köy Şartlarında Büyüme Özellikleri Özel ŞEKERDEN İbrahim TAPKI Mustafa Kemal Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Zootekni Bölümü, 31034-ANTAKYA Geliş Tarihi : 19.03.2001 Özet: Bu çalışma Hatay İli köy şartlarında Anadolu mandalarının büyüme paternini belirlemek için yapılmıştır. Araştırmanın materyalini Hatay’ın Kırıkhan İlçesi Ilıkpınar Köyünde 19.03.1998-14.07.1998 periyodunda doğan 62 malak oluşturmuştur. Her deneme hayvanında 1, 3, 6, 9 ve 12 aylık yaşlarda cidago yüksekliği, vücut uzunluğu, göğüs çevresi, göğüs derinliği, göğüs genişliği ve incik çevresi ölçüleri belirlenmiştir. Tüm yaşlarda hemen tüm özellikler açısından erkek malaklar, dişilerden daha büyük vücut ölçülerine sahiptir. Dişiler sadece göğüs çevresi ve göğüs derinliği açısından 9 ve 12 aylık yaşlarda erkeklere oranla daha yüksek değerlere sahiptir. Bir aylık yaşta incelenen tüm vücut özellikleri açısından Ilıkpınar mandaları gerek erkek, gerekse dişide Afyon ve Çarşamba mandalarından daha yüksek değerlere sahiptir. Ancak daha sonraki yaşlarda heriki cinsiyette hemen her özellik açısından Ilıkpınar mandaları Afyon ve Çarşamba mandaları arasında yer almaktadır. Anahtar Kelimeler: Anadolu Mandası, Hatay, Gelişim paterni. Growth Characterıstıcs of Hatay Anatolian Buffaloes Under The Conditions of Village ABSTRACT: The study was performed to determine growth characteristics of Anatolian buffaloes under the conditions of village of Hatay Province. The material of the research consisted of data belonging to 62 buffalo calves which were born in Ilıkpınar Village of Kırıkhan District of Hatay Province in 19.03.1998 - 14.07.1998 period. Height at withers, body length, chest girth, chest depth, chest width and shin girth measurements were determined for each trial animal in 1 st , 3 rd , 6 th , 9 th and 12 th month of ages. Male calves have greater body measurements than female ones almost in every age in point of almost all the investigated characteristics. Females only have greater values than males in terms of chest girth and chest depth in 9 and 12 month-ages. Ilıkpınar buffaloes (male and female) have higher values in all the investigated characteristics than Afyon and Çarşamba buffaloes in one month-age. But, after then Ilıkpınar buffaloes take place between Afyon and Çarşamba buffaloes in terms of almost all the characteristics. Key Words: Anatolian buffalo, Hatay, Growth pattern GİRİŞ Cidago yüksekliği, vücut uzunluğu, göğüs derinliği ve çevresi gibi muhtelif vücut ölçüleri hayvanın gelişimi hakkında bilgi verir. Böylece belli periyodlarda belirli ortalama vücut ölçülerine ulaşamayan hayvanların belirlenerek sürüden çıkarılmasına imkan sağlar. Cinsiyet, gelişim üzerine etkin önemli bir faktör olup, erkek ve dişide vücut ölçülerindeki artışın büyük kısmı 6 aylık yaşa kadar gerçekleşir (Tusavara vd., 1989; Rajagopalan ve Nirmalan, 1989; İzgi vd., 1992). Laktasyon sırası da doğum ağırlığı üzerine etkin bir başka faktördür (Şekerden 2001). Büyüme oranı erkek ve dişi hayvanlarda farklı olup, erkekler dişilere oranla daha hızlı büyür (Salama ve Schalles, 1992; Şekerden vd., 1997; Şekerden vd., 2001). Şekerden vd (1997), vücut ölçülerinde en fazla artışın, cidago yüksekliği dışında, dişilerde 1-3, erkeklerde 3-6 aylık yaş periyodlarında olduğunu bildirmektedirler. Mandada belli yaştaki canlı ağırlık ve belli yaşlar arasındaki periyodlarda canlı ağırlık kazancının ve muhtelif vücut ölçülerinin kalıtım dereceleri de yüksektir (Tien ve Tripathi, 1990; Velea vd., 1991). Nigm (1996), Mısır mandalarında vücut uzunluğu, göğüs çevresi ve cidago yüksekliğini 6 aylık yaşta erkeklerde 90.8±0.5, 133.0±0.8, 106.0±0.4 cm; dişilerde 89.5±0.5, 131.0±0.8, 105.0±0.5 cm; 12 aylık yaşta erkeklerde 110.0±0.6, 161.0±1.1, 123.0±0.6 cm; dişilerde 109.0±0.6, 161.0±1.0, 121.0±0.5 cm olarak bildirmektedir. Peeva (1996), Bulgatristan mandalarında cidago yüksekliği, göğüs derinliği, vücut uzunluğu ve göğüs çevresi ortalamalarını 9 aylık yaşta sırasıyla 102.8, 39.3, 104.8, 140,2 cm; 12 aylık yaşta 108.1, 42.7, 111.0 ve 152.7 cm olarak kaydetmektedir. Bu araştırma Hatay İli köy şartlarında Anadolu Mandalarının 0-12 ay yaş periyodunda gelişim özelliklerini belirlemek amacıyla yapılmıştır. MATERYAL VE METOT Araştırmanın materyalini Hatay’ın Kırıkhan İlçesi Ilıkpınar Köyünde 19.03.1998- 14.07.1998 periyodunda 14 işletmede doğan, tamamı aynı koşullarda yetiştirilen 62 malağa ait muhtelif veriler oluşturmuştur. 14’er gün aralıklarla köye gidilerek, deneme kapsamındaki işletmelerde bir önceki gidişten beri doğuran manda olup olmadığı, varsa ne zaman doğurduğu yetiştiriciden sorularak, tam buzağılama ve doğum tarihleri ile buzağı cinsiyeti belirlenmiştir. Doğuran her mandaya ve doğan her malağa kulak küpesi takılmıştır. Malaklarda 0-12 ay yaş periyodunda 1, 3, 6, 9, 12 aylık yaşlarda cidago yüksekliği, vücut uzunluğu, göğüs çevresi, göğüs derinliği, ön göğüs genişliği ve incik çevresi ölçüleri alınmıştır. İşletmelere 14 günde bir defa gidildiği için, gidiş günlerinde üzerinde durulan yaşlardan ± 14 gün sapma gösteren hayvanlar aynı grupta sayılarak ölçülmüştür. Böylece örneğin 90 günlük yaşta vücut ölçüleri tespit edilirken, o gün ölçüm yapılan hayvanın yaşı 76 gün ile,