Ա Սիﬔոն Ա Երևանցի Կաթողիկոսը և նրա հիﬓած տպարանի առաքելթյնը Հայաստանի պատմթյան թանգարանի 15րդ սրա- հի այցելները հնարավորթյն նեն տեսնել ղ- ղանկյնաձև շրջանակի ﬔջ առնված ﬔծաչափ ﬕ արձանագրթյն, որ նշանավորմ է 1771թ Հայաս- տանի առաջին տպարանի հիմնադրմը Մայր Աթոռ Սրբ Էջﬕածնմ (նկար 1)։ Բանասերների և հնասեր- ների շադրթյնը վաղց գրաված այս արձանագ- րթյնը Աﬔնայն Հայոց կաթողիկոսների՝ սեփական տպարան նենալ երկարամյա երազանքի առար- կայացﬓ է, որ իրականթյն դարձավ Սիﬔոն Ա. Երևանց կաթողիկոսթյան օրոք և մադրասաբնակ խոջա Գրիգոր Ջղայեցի Խոջաջանյանի աջակցթ- յամբ՝ հայտնի նաև Միքայելյան և Չաքիկենց անննե- րով 1 ։ Բացի հիմնադիր Կաթողիկոսի և բարերարի անններից, արձանագրթյնը հիշատակմ է տասնհինգ այլ անձանց, որոնք բոլորը Գրիգոր Ջղա- յեց կենդանի և հանգցյալ հարազատներն են, և որոնք տարին երկ անգամ՝ Սբ. Գրիգոր Լսավորչի և Հրեշտակապետերի տոներին մատցվող հանդի- սավոր պատարագին, պետք է արժանանային հիշա- տակթյան՝ որպես պայման և ի երախտագիտթյն մադրասաբնակ ընտանիքի աջակցթյան 2 ։ 1 Արձանագրթյան տեքստի հրատարակթյնների համար տես՝ ՇԱՀԽԱԹՆԵԱՆՑ 2014, 71-72 (Հ մր 107)։ ՄՍԵՐԵԱՆՑ 1876, 3։ ԱԼԻՇԱՆ 1890, 226-227։ ԱՂԱՆԵԱՆՑ 1894, ՃԿ.-ՃԿԱ. (թեև Աղանյանցը կարծմ էր, որ այս արձանագրթյնն այլևս գոյթյն չնի)։ ԶԱՐԲՀԱՆԱԼԵԱՆ 1895, 181 (որոշ կրճատﬓերով և խմբագրﬓերով)։ ՍՄԲԱՏՅԱՆՑ 1973, 45- 46, նյնը՝ ՍՄԲԱՏՅԱՆՑ 1972, Էջﬕածին Զ.՝ 50-51 (հեղինակը հայտնմ է, որ տպարանի վարպետ Ղևոնդ Ղարախանյանի հետ փնտրել և հողի ﬔջ թաղված գտել են երեք կտորի բա- ժանված այս արձանագրթյնը)։ ՀԱՏԻՏՅԱՆ 1972, 28-29, 22։ ՀԱՐ﬘ՆՅԱՆ 2016, 74-75 (Հ մր 51)։ 2 Հիշատակվել բարեբախտթյանն արժանացած ընտանի- քի անդաﬓերն էին (թվարկմը՝ ըստ արձանագրթյան ﬔջ նշված կարգի)՝ հանգցյալ ծնողներ Միքայել և Մամախաթն, կենակից Մատլինա, վաղաթառամ որդի Միքայել, քյրեր Անա- մարիա և Զիպիտա, հորեղբայրներ Եղիազար, Սաֆար և Աղեք- սանդր, պապ Գրիգոր և կենակից Թագհի, հորաքյր Զիժա- զատա, ﬔծ պապ Հակոբջան, հորեղբոր դստրեր Բեկզատա և Գյլնաբաթ, ինչպես նաև այս ընտանիքի «հին և նոր բոլոր ննջեցյալները»։ Բարերարի հիշատակթյնը հնավանդ քրիս- տոնեական սովորյթ է՝ բազﬕցս փաստագրված ﬕջնադար- յան և հետﬕջնադարյան աղբյրներմ, երբ բարերարները (հիﬓականմ աշխարհիկ հեղինակթյնները) եկեղեցական իշխանթյններից հստակորեն ամրագրված ժամանակացյ- ցով ձեռք էին բերմ հիշատակվել արտոնթյն՝ ի հատ- ցﬓ կատարած նվիրատվթյնների։ Այս ավանդյթի կիրա- ռթյնը շ արդի ժամանակներմ հետագծել տեսակետից հատկանշական է նաև Գևորգ Ե. Կաթողիկոսի օրոք տպագր- ված անթվակիր ﬕ գրքյկ, որմ թվարկված են 29 բարերար- ներ, որոնց «համար կատարվմ է աﬔնայն տարի Աﬔնայն Սր- բոց տօնի հետևեալ կիւրակի օրը Ս. Էջﬕածնայ Մայր Տաճարի մէջ զկնի Ս. Պատարագին հանդիսաւոր հոգեհանգիստ». տես այս մատենագիտթյան Հ մր 693 ﬕավորի նկարագրթյնը։ Դժվար է պատկերացնել արդի ժամանակների հա- յոց պատմթյնը առանց ջղայեցի, ապա հնդկահայ վաճառականների աջակցթյան և նախաձեռնողակա- նթյան, որոնց հեռահար ծրագրերն  երազանքները, եթե անգամ չիրականացան, ապա որոշակի դեր խա- ղացին հայ ինքնթյնը կազմակերպված ազգթյան վերածել գործմ, որի վերջնական հանգրվանը պետք է լիներ ազգային պետթյան կերտմը 3 ։ Թեև այս երազանքի աﬔնաեռանդն սաղմնավորողներն  նրանց սերնդները դեռ երկար պետք է սպասեին երանելի պահին, խոջայական կապիտալի աջակցթ- յամբ իրականացրած բազմաթիվ նախաձեռնթյն- ներ ﬓայն հետք թողեցին հայ կյանքի հետագա զար- գացման վրա, եթե չասենք՝ ձևավորեցին համազգային ﬕ հայեցակարգ, որի կրողներն ենք ժամանակակից- ներիցս շատերը։ Այդպիսի ﬕ նախաձեռնթյն էր Սբ. Էջﬕածնի տպարանի հիմնադրմը և Հայաստանմ հրատարակչական գործի սկզբնավորմը, ինչը ժա- մանակագրորեն համընկավ ազգային վերածնթյամբ տոգորված ﬕ շարք այլ ծրագրերի հետ, թեև խիստ տարբերվմ էր սրանցից գաղափարախոսթյան և ﬔթոդաբանթյան տեսակետից։ Չնայած Հնդկաստանի որոշ գործիչների հետ նե- ցած մտերﬕկ կապերին՝ Սիﬔոն Երևանցին չէր կի- սմ հնդկահայ մտավորականթյան և վաճառակա- նթյան ﬔծասիրական նկրտմները ապստամբթ- յնների ﬕջոցով ազատթյն վերագտնել հար- ցմ՝ համարելով դրանք անժամանակ և վնասաբեր հայաստանաբնակ ժողովրդի համար 4 ։ Հայթյան վրա իշխող կայսերական ժերի հետ զգշավոր այս մոտեցմը Երևանց գործողթյններմ տեսանե- լի է ավելի վաղ, երբ Հովսեփ Էﬕնի հայտնի ծրագիրը ﬔծ ոգևորթյն էր առաջ բերել հայթյան որոշ շրջանակներմ՝ դրանով շարժելով Մայր Աթոռի 3 PANOSSIAN 2006, 75-101 (հատկապես 96)։ Ջղայեցի առևտ- րականների, նրանց հեռավար ազգային գործնեթյան, ինչ- պես նաև նրանց առևտրական ցանցը 18րդ դարակեսին Հնդ- կաստանմ վերաձևավորել հանգամանքները մանրամաս- նորեն սﬓասիրված են՝ ASLANIAN 2011ա։ Արդի շրջանի սփյռքահայ վաճառականթյան և ազգային գործերմ նրանց ներգրավվածթյան մասին լայնածավալ գրականթ- յնից տես օրինակ՝ ԼԵՈ 1934։ ԽԱՉԻԿՅԱՆ Շ. 1988։ ASLANIAN 2014, 51-93։ COWE 2013, 319-368 (հատկապես 325-328, 330)։ Այս հարցին վերաբերող հայալեզ և այլալեզ սﬓասի- րթյնների ընդհանր նկարագրի և թարմացված գրակա- նթյան համար տես նաև՝ LUCCA 2014, 417-465։ 4 Այս անհամաձայնթյնները լավագյնս արտացոլված են Սի- ﬔոն Երևանց Յիշատակարանի ﬕ շարք դրվագներմ՝ ԱՂԱ- ՆԵԱՆՑ 1894, ԱՂԱՆԵԱՆՑ 1908 (հատկապես 573-574, որմ վերարտադրված է Կաթողիկոսի խիստ արձագանքը 1772թ Մադրասմ տպագրված Նոր տետրակ, որ կոչի Յորդորակի առնչթյամբ)։ Մադրասյան խմբակի և Սիﬔոն Երևանց հա- րաբերթյնների մանրամասն քննթյան համար տես՝ ԼԵՈ 1973, 311-328։ ASLANIAN 2004, 65-79։ Տես նաև՝ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ Վ. 1972, 206-215, նյն հատորմ՝ ԽԱՉԻԿՅԱՆ 1972, 467-470, ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ 1972, 509։ ՀԱՐ﬘ՆՅԱՆ 2016, 75։ ԱՌԱՋԱԲԱՆ