PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, 2005 tom 10, nr 2 s. 85–100 Poczucie zagrożenia jako istotny modyfkator treści poglądu na świat KATARZYNA SKRZYPIŃSKA Zakład Badań nad Rodziną i Jakością Życia Instytut Psychologii Uniwersytet Gdański Gdańsk STRESZCZENIE Pogląd na świat stanowi jeden z przejawów ekspresji Ja – swoistą mapę poznawczą uła- twiającą orientację człowieka w świecie: wa- loryzację faktów i objaśnianie natury zdarzeń. Szczególnie ciekawym elementem przekonań jest wiara w siły decydujące o losie świata i człowieka, takie jak: siły natury, przeznacze- nie, Bóg, człowiek, ludzie, szczęśliwy i pechowy przypadek itp. Odwołując się do teorii opa- nowywania trwogi, założono, że w momencie poczucia zagrożenia człowiek modyfkuje treść poglądu na świat, by wzmocnić bufor chroniący go przed lękiem. Eksperyment, w którym m.in. prezentowano flm Zło społeczne, pokazał, że badani w konfrontacji z obrazem złych uczyn- ków ludzi wykazali silniejszą wiarę w siły natury niż osoby, które oglądały flm Dobro społeczne. Otrzymany wynik interpretowano na wiele sposobów. Prawdopodobnie badani widziane zło spostrzegali przez pryzmat własnej osoby (hipoteza egotycznej ewaluacji), co spo- wodowało zagrożenie samooceny, a tym samym uruchomienie wielu mechanizmów obronnych (m.in. projekcji, atrybucji w służbie ego). Być może powstała potrzeba ochrony Ja spowodo- wała wzrost wiary w siły natury jako przejawu instynktu odpowiedzialnego za widziane na flmie zło (hipoteza pierwotnego instynktu). Tłumacząc wynik eksperymentu w kategoriach poznawczej psychologii społecznej – zagrożony dysonansem poznawczym proces pozytyw- nej autowaloryzacji wpłynął na powstanie rozbieżności w obrębie Ja. Badani byli więc zmuszeni do pozbycia się powstałych w ten sposób negatywnych emocji. Wybór schematu poznawczego „siły natury”, jako należącego do kategorii sił przypadku, czyli sił losowych, nieprzewidywalnych, okazał się dla badanych najlepszym rozwiązaniem. WPROWADZENIE Egzystencja człowieka opiera się na tworzeniu wizji własnego życia (por. Obuchowski, 1995). Proces ten jest możliwy dzięki tworzeniu planów, które ukierunkowują działania dłu- gofalowe dzięki sprawnemu funkcjonowaniu osobowości (Mądrzycki, 2002). Jednym z istot- nych wyznaczników planów życiowych, obok m.in. zainteresowań i systemu wartości, jest indywidualny pogląd na świat, rozumiany przez Mądrzyckiego jako „względnie spójny zespół przekonań, sądów lub supozycji, dotyczących przyrody, społeczeństwa, jednostki ludzkiej, z którymi wiążą się odpowiednie wskazania odnośnie postępowania człowieka” (Mą - drzycki, 2002, s. 106). Zarówno z tej defnicji, jak i ze wskazania genezy poglądu na świat wynika, że powstanie takiego poglądu wiąże się z wieloletnią ewolucją nabywanej w ciągu życia wiedzy na temat otaczającej rzeczywi- stości. Utrwalenie się treści poglądu poprzez powtarzalność poszczególnych doświadczeń nabywanych przez jednostkę stanowi warunek jego istotnej formalnej cechy – względnej sta- bilności (Skrzypińska, 2002a). Jak podkreślają Royce i Powell (1983), wartości Ja (obok wartości społecznych i wewnętrznych) warunkują zaangażowanie jednostki w proces formułowania poglądu. Dla